بررسي تطبيقي عوامل ايجاد دو فرقة مورمون‌ها و شيخيه در اسلام و مسيحيت

سال سوم، شماره پاييز، 1391، ص 47 ـ 64

Ma'rifat-i Adyān, Vol.3. No.4, Fall 2012


رضا کاظمی‌راد*


چکيده


در تعالیم همه ادیان بزرگ، از دوره‌ای به نام آخرالزمان یاد شده است. از جمله خصوصیات مهم این دوره، ظهور منجی آخرالزمان است. آموزه ظهور موعود آخرالزمان بخصوص در دو دین اسلام و مسیحیت جایگاه ویژه‌ای دارد. نظر به‌دليل اهمیت این موضوع برای پیروان ادیان و شوق و انتظار همیشگی آنان برای درک واقعة ظهور، همواره در طول تاریخ، افرادی از این رغبت عمومی سوءاستفاده کرده، به نام منجی موعود به فرقه‌سازی دست زده‌اند. در دو سده گذشته، در هر دو دین اسلام و مسیحيت، به دلايل مختلف و با پیش‌فرض اعتقاد به ظهور منجی موعود، فرقه‌های متعددی شکل گرفتند که عوامل مشترکی در دو دین، مورد سوءاستفاده رهبران فرقه‌ها قرار گرفته است.


این مقاله به بررسی عامل ادعای دریافت کشف و شهود در ظهور منجی موعود مي‌پردازد كه سبب پیدایش فرقه شیخیه در اسلام و مورمون‌ها در مسیحیت شده است.


کلید‌واژه‌ها: شیخیه، مورمون‌ها، موعودباوری، شیخ احسایی، جوزف اسمیت.





* دانشجوي دكتري الهيات مسيحي دانشگاه اديان و مذاهب                                 r.kazemirad1365@gmail.com


دريافت: 25/ 3/ 1392ـ پذيرش: 3/ 7/ 1392





مقدمه


بي‌شك موعودباوری از جایگاه برجسته‌اي از جنبه الهیاتی در ادیان آسمانی برخوردار است. افزون بر آن، موضوعات مرتبط با آخرت‌شناسی، موضوعات مهم و حیاتی در ادیان ابراهیمی به‌شمار می‌آیند. می‌توان گفت: مقوله موعودباوری، پس از خداشناسی بیشترین سهم را در اختلافات فرقه‌ای و دینی به خود اختصاص داده است. این مسئله در طول تاریخ، همواره یکی از مسائل مورد بحث بوده و نه‌تنها در گذر تاریخ از پویایی آن کاسته نشده است، بلکه هرچه که تاریخ رو به جلو حرکت کرده و به دوران معاصر نزدیک‌تر شد. این اعتقاد زنده‌تر و نقش اساسی‌تری در اعتقادات مردم به دست آورده است. مطالعات صورت‌گرفته در این خصوص، شاهدي بر اين است كه اعتقاد به منجی‌باوری، زمینه‌ساز پیدایش فرقه‌های متعددی در این دو دین شده است؛ زیرا که در دو قرن اخیر، با پررنگ شدن مسئله آخرالزمان، ظهور و آمدن منجی، هم در اسلام و هم در مسیحیت، فرقه‌هایی براساس این اعتقاد و با تفسیر خاصی که از موعودباوری و آمدن منجی داشتند، سر بر‌آورده‌اند. در این فرقه‌ها، شخصی با خصوصیات خاص، ادعایی مرتبط با ظهور منجی داشته است. با جمع پیروان بر گرد مدعیان، و نیز دارا شدن عقاید خاص، این فرقه‌ها به وجود آمده‌اند. براي مثال، در مسیحیت، موعودباوری در پیدایش فرقه مورمون‌ها نقش اساسی داشته است. در اسلام هم اعتقاد به ظهور منجی، نقش مهمی در ایجاد برخی فرقه‌ها از جمله شیخیه داشته است.


پیش از ورود به بحث، پرداختن به اصل اعتقاد به آخرالزمان و ظهور منجی موعود در دو دین اسلام و مسیحیت و نیز پیشگویی‌ها و انتظاراتی که در این دو دین در رابطه با ظهور منجی موعود وجود دارد، بر اساس قرائت اصلی و ارتدوکس آنها ضروری به نظر می‌رسد.


در اسلام، نگاه به منجی در نزد تشیع با نگاه اهل‌سنت کاملاً متفاوت است. اگرچه تقریباً عامۀ علمای قدیم و جدید اهل سنت، مهدی موعود را فردی (و نه نوعی) می‌دانند و معتقدند وی روزی خواهد آمد و حتی مهدي موردنظر آنان، با آن مهدی که شیعه بر آن معتقد است، تطبیق دارد، اما ازآنجاکه مهدویت در نگاه اهل‌سنت، یکی از فروعات فقهی (و نه از مسائل اصولی) به‌حساب می‌آید، اين موضوع از آنچنان جایگاهی که در نزد تشیع دارد، برخوردار نيست. تشیع دوازده امامي، با بهره‌گيري از آموزه‌هاي پيشوايان معصوم(ع) حضرت ‏مهدي(عج) را موعود امت‏ها و حكومت ايشان را نيکوترين فرجام زندگاني انسان‌ها، بر زمين مي‏داند. در نگاه ايشان، با ظهور حضرت مهدي(عج)، افزون بر بهره‌مندي مردمان آن دوران، برخي از نيك‌ترين و صالح‌ترين و نيز بدترين و تبهكارترين انسان‌ها كه پيشتر از دنيا رفته‌اند، به دنيا بازمي‏گردند تا شايستگان، از برپايي حکومت عدل و قسط شادمان، و تبهکاران، از آن عدل جهاني آزرده خاطر گردند (كاظمي‌راد، 1392).


در منابع روایی و تاریخی اهل تسنن و تشیع برای (پیش و هنگامه) ظهور مهدی موعود(عج)، به حوادث، رویدادها و علائمی اشاره شده است که بعضی از آن علائم مورد اتفاق شیعه و سنی است. برخی از مهم‌ترین آنها به اختصار از این قرار است:


برپایی دولت اسلامی (مجلسي، 1403ق، ج 51، ص90، ح 39)، برپایی دولت مخالف به رهبری سفیانی (نيشابوري، 1409ق، ج4، ص221، ح 7)، اتفاق بر اقتدای عیسی مسیح به آن حضرت، اتفاق بر اصلاح امر او در یک شب (سیوطی، 1401ق، ص 118) و اتفاق بر بیعت کردن با آن حضرت ما بین رکن و مقام در مكه مكرمه.


در دین مسیحیت نیز موعودباوری از جایگاه ممتازی برخوردار است تاجایی‌که آموزة بازگشت مسیح، زیربنای بسیاری از شعائر مسیحی قلمداد می‌شود؛ به این معنا که اگر بازگشت عیسی مسیح را از مسیحیت بگیریم، وجود چنین شعائری بی‌معنا خواهد بود. شعائری مانند غسل تعمید که تداعی‌کنندة تولدی دوباره است (کاکس، 1378، ص 11). آیین عشای ربانی، که به‌منزله اتحاد مقدس با عیسی مسیح است (وورست، 1385، ص 74). معقولیت چنین شعائری در گرو اعتقاد به بازگشت عیسی مسیح در آخرالزمان است. در مسیحیت، حوادثی به‌عنوان حوادث پیش و پس از بازگشت عیسی پیشگویی شده است كه عبارتند از:


ـ انتشار انجیل در سراسر عالم و دعوت همه امت‌ها به جهت پیوستن به کلیسای جهانی مسیحی (امیرالکان، 1980، ص 505)؛


ـ بازگشت همه یهودیان به دیانت مسیحی، پس از آنکه مدت طولانی را در پراکندگی به سر برده بودند(متی 39:23)؛


ـ وقوع ارتداد بزرگ در کلیسای مسیحی و ظهور ضد مسیح یا همان انسان خطیئه (تسالوکیان دوم2:3)؛


ـ مجد و شکوه کلیسا (Eliade,1987, p. 184)؛


ـ به مسخره گرفتن انتظار مسیحا که پطرس نیز از آن یاد می‌کند (رساله دوم پطرس 3: 4-3)؛


ـ وقوع جنگ‌های بسیار: چنانچه عیسی مسیح از آن خبر می‌دهد (متی 24: 6)؛


ـ ظهور مسیحاهای دروغین (متی 24: 4).


نکته‌ای که در هر دو اعتقاد، باید موردتوجه قرار گیرد، این است که در قرائت رسمی هر دو دین، زمان ظهور منجی موعود مشخص نیست، کسی غیر از خدا از آن اطلاعی ندارد. در هر دو دین نیز این مسئله از جانب بزرگان دین مورد تأکید قرار گرفته است. در اسلام، تعیین‌کنندگان وقت ظهور دروغگو خوانده شده‌اند، در مسیحیت نیز عیسی به پیروان خود تأکید می‌کند که زمان بازگشتش را بجز پدر کسی باخبر نیست. در سراسر انجیل تأکید شده است که «بیدار باشید، زیرا نمی‌دانید که در چه وقت صاحب خانه می‌آید» (مرقس 35:13) همچنين به منتظران بازگشتش چنین دستور داده شده است تا «مانند کسانی باشند که انتظار آقای خود را می‌کشند که چه وقت از عروسی مراجعت می‌کند، تا هر وقت که آید و در را بکوبد، بی‌درنگ برای او باز کنند» (لوقا 12: 36ـ35).



2. مکاشفه و تأثير آن در پيدايش فرقه


برخی افراد در درون یک دین، مدعی ارتباط با غیب، دریافت الهام و نیز تجربه مکاشفه می‌شوند، در عین حال، بعضاً مدعی ارتباط با شخص منجی نیز بوده و یا اینکه محتوای مکاشفه خود را دریافت مسئولیتی خاص در قبال ظهور منجی می‌دانند. در اسلام، فرقه شیخیه و در مسیحیت فرقه مورمونیسم مصداقی از این عنوان هستند.



تأثير ادعای مکاشفه در ايجاد فرقه شيخيه


مکتبی را که شیخ احمد احسایی بنیان نهاد، «شیخیه» می‌گویند. این عنوان را به‌موجب مؤسس آن، یعنی شیخ احسایی به این مکتب داده‌اند (کربن، 1346، ص 3). وی فرزند زین‌العابدین و از اهالی منطقة احساء است که در سال 1166 به دنیا آمد و پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در سال 1186 در سن بیست سالگی، برای ادامة تحصیل به عتبات عالیات مهاجرت کرد. شیخ احمد پس از شرکت در درس علمای بزرگی همچون مرحوم آقاباقر وحید بهبهانی، مرحوم آقا سیدمهدی بحرالعلوم، مرحوم میرسیدعلی طباطبائی و پس از ارائه شرحی بر کتاب «تبصره»‌ علّامه حلی از جانب برخی از علما از جمله مرحوم آقاسیدمهدی بحر العلوم، صاحب ریاض و... به درجة اجتهاد (در روایت و درایت) نائل شد (همان، ص 4). نکتة اساسی که در ابتدا باید بدان توجه نمود، این است که به‌طور حتم عوامل متعددی در جدایی شیخیه از تشیع ناب و موجودیت آنها به‌عنوان فرقه‌ای مستقل، در کنار تشیع دوازده امامی دخیل بوده‌اند، اما در حقیقت، عقاید خاص شیخ احمد احسایی و پس از وی سیدکاظم رشتی باعث شد تا مکتب شیخیه از دل تشیع سر برآورده و چهره‌ای متفاوت نسبت به اصل اصیل خود، یعنی تشیع ناب ارائه دهد. این دو، به‌ويژه در زمینه معاد، معراج و غیبت امام زمان(عج) عقایدی داشتند که با اصول مسلم شیعه در تضاد بود، سرانجام علمای شیعه حکم به کفر آنها دادند (احسايي، 1310 ق، ص 45). به شیخیه، «کشفیه» هم گفته می‌شود، به این دلیل که شیخ احمد احسایی، ادعاهایی مبنی بر کشف و الهام داشته است و یا آن‌گونه که سیدکاظم دشتی در دلیل المتحیرین می‌نویسد: «لان الله سبحانه قد کشف غطاء الجهل و عدم البصیرة فی الدین عن بصائرهم...» (کاظمی، 1342، ص 251؛ رشتی، بي‌تا، ص 10)؛ او کشفیان را کسانی می‌داند که حضرت اقدس قلوبشان را به نور ایمان روشن کرده و نظر و گوش آنها را به معرفت توحید، نبوت و ائمه مفتوح کرده است. همچنین به فرقه شیخیه «رکنیه» هم می‌گویند. به این جهت که «رکن رابع و اطاعت از شیعه کامل» را از اصول دین خود می‌شمارند (ابراهیم، 2004م، ص 225). فرقة شیخیه را به نام «پشت سری» هم می‌شناسند، به این دلیل که در موقع نماز خواندن، جایی نمی‌ایستند که پست آنها به قبر امام معصوم‌(ع) باشد (مدرسی چهاردهی، 1362، ص 43).


اساس اعتقادات شیخیه، که مبتنی بر آراء و نظرات شیخ احمد احسایی و سیدکاظم رشتی است، بر امتزاج تعبیرات فلسفی قدیم متاثر از آثار سهروردی با اخبار آل رسول(ص) استوار است (سعادتی‌فر، 1387، ص 59). شیخ احمد احسایی، پیشوای شیخیه، دارای مسلک اخباری بود. وی در مقابل اصولیونی که از عقل استفاده می‌کردند، برای خودداری از استفاده از ابزار عقل، مدعی ارتباط مستقیم با امام معصوم(ع) شد و ادعا کرد که از طریق مکاشفه، خواب و الهام، مجهولات خود را از امام معصوم(ع) پاسخ می‌گیرد و نیازی به طریق معمول علما در پاسخ به سؤالات نیست (زاهد، 1380، ص 87). نمونه‌ای از خواب‌های ادعایی احسایی بدین شرح است: او نقل می‌کند که در عالم خواب جوانی را مشاهده می‌کند که کتابی در دست دارد و از دو آیة قرآن کریم (اعلی: 2 و 3)، تفسیر و تأویل مفصلی ارائه می‌دهد که به‌تعبیر وی، منبع و متضمن تعلیمات عالیه حکمتی است. احسایی مجدداً در عالم رؤیا می‌بیند که به مسجدی وارد می‌شود که ذوات مقدسه معصومین(ع) در آنجا حضور دارند. وي خودش را در مقابل امام حسن(ع) امام سجاد و امام باقر(ع) می‌بیند و بدین‌سان سلسله خواب‌های شیخ احسایی که منبع کشف و الهام و علم وی به‌شمار می‌آیند، آغاز می‌شوند (کربن، 1346، ص 20). نقل می‌شود که او در رؤیا از امام حسن(ع) درخواست می‌کند که دعایی، قطعه‌ای و یا وردی را به او تعلیم دهد تا هر وقت آن را بخواند، به حضور ایشان شرفیاب شود. پس از آن، وی به‌طور مداوم به حضور امام معصوم(ع) رسیده و سؤالات و مجهولات خود را از امام پاسخ می‌‌طلبید. خود وی می‌گوید: چیزهایی آن زمان به رویم باز و برایم کشف می‌شد که نمی‌دانم چطور شرح دهم و سرچشمة تمام اینها، همان مطابق ساختن وجود باطنم با مفهوم معنوی قطعه‌ای بود که امام حسن(ع) به من تعلیم داده بود (همان، ص 31). احسایی فوق‌العاده بر این مطلب تأکید می‌کرد که علم وی بر‌گرفته از سرچشمه معصومین(ع) بوده و او مستقیماً از آن ذوات نورانی کسب علم کرده است. با تأکید بر این امر می‌گفت «مسئله‌ای نبود که در بیداری مرا متوقف سازد؛ جز اینکه توضیح آن را در خواب ببینم». ادعای وی به این درجه رسیده بود که می‌گفت: «هر بار که در بیداری متوجه ائمة اطهار (ع)می‌شدم، یکی از ایشان را می‌دیدم». وی نتیجه دیدار با امامان معصوم(ع) را چنین بیان می‌کند که پس از دیدار، مسئله به استناد کلیه علل و شواهدش برایم روشن و ظاهر می‌گشت، به‌حدی که اگر تمام مردم با هم بر علیه من متحد شده بودند، احدی ممکنش نبود در من شک وارد نماید، زیرا من دیده بودم (همان، ص 22).


اما جانشینان شیخ احسایی بخصوص سیدکاظم رشتی، و پیروان وی با دفاع از مراد خویش، همواره در نوشته‌های خود به تعریف و تمجید از وی پرداختند. سیدکاظم رشتی، که گوی سبقت را در توصیف استاد خود از دیگران ربوده است، دربارة وی مي‌نویسد:


(شیخ)، وحید عصر و یگانة دهر بود، اخذ کرده بود علوم را از معدنش، و برداشته است از سرچشمه‌اش که از ائمه طاهرین(ع) است و این علوم در خواب‌های صادق و نوم‌های صالح از ائمه به شیخ می‌رسید؛ پس اولاً جناب امام حسن(ع) را در خواب دید و از طریق حضرت مؤید و توجه شده، فیوضات کامله شامل حالشان گشت (نجفی، 1357، ص 140).


سیدکاظم رشتی نیز برای توجیه صحت آراء و نظرات استاد و مراد خویش، می‌گوید به استادش در عالم رؤیا به خدمت حضرت رسول(ص) رسیده و آن حضرت، ‌از آب دهان مبارکش به او چشانیده و از ایشان هر گونه علومی را اخذ کرده است و بر طریقه ائمه هدی(ع) و بیانات ایشان رفتار می‌کرده است (کاظمی، 1381ق، ص 287).



رکن رابع، اصل چهارم شيخيه


یکی از مسائلی که سران شیخیه در ارتباط با غیبت امام زمان(ع) تأسیس کردند و دیگران آن را بدعت نامیدند، مسئله «رکن رابع» است. اگرچه احسایی به‌طور خاص کتاب و یا رساله‌ای در این زمینه ندارد، اما در بیشتر آثار خود، به تفصیل و يا به اجمال، به‌طور صریح و یا ضمنی، به تشریح این موضوع پرداخته است. پس از وی، سیدکاظم رشتی، که از دیدگاه شیخیه تفاسیر، تعابیر و تأویل‌های وی مکمل عقاید شیخ احسایی به‌شمار می‌رود نیز به شرح این موضوع پرداخته است. عقیده شیعه دوازده امامی در خصوص غیبت امام عصر(عج) و چگونگي ارتباط متقابل مردم و آن حضرت، کاملاً مشخص است. شیعه معتقد است که پنج سال پس از تولد حضرت مهدی(عج) در سال 1260ق، غیبت صغرای ایشان آغاز شد و تا سال 329ق یعنی در حدود 69 سال ادامه یافت. در مدت پنج سال آغاز زندگی آن حضرت، ‌به دفعات و در مواقع مختلف، امام حسن عسگری(ع) فرزند خود را به برخی پیروان خاص خود نشان می‌دادند و آنان را از حضور و تولد امام بعد از خود مطلع می‌کردند (قمی، 1379، ص 1118ـ1114). سرانجام پس از شهادت امام عسگری (ع)آن حضرت از نظرها غایب شدند. در طول غیبت صغری، امام زمان(عج) از طریق افراد مشخصی که به آنها «نواب خاص» گفته می‌شد با مردم در ارتباط بودند و شیعیان می‌توانستند به‌واسطة آنان مسائل و مشکلات خود را به اطلاع امام برسانند و پاسخ امام را دریافت کنند و گاهي اوقات هم از این طریق به دیدار آن حضرت نائل شوند (پیشوایی، 1381، ص 673). البته شیعیان چندان هم با موضوع غیبت امام خود و ارتباط با نواب و نمایندگان امام ناآشنا نبودند؛ زیرا که پیشتر امام هادی و امام عسگری(ع) برای آنکه مردم را با موضوع غیبت آشنا ساخته و آنها را آماده غیبت امام زمان(عج) کنند، کمتر با مردم در ارتباط بوده و بیشتر سعی می‌نمودند تا از طریق نواب و نمایندگان خود و به عبارتی غیرمستقیم یا شیعیان در ارتباط باشند. علاوه بر آن، موضوع غیبت امام عصر در کلام معصومین پیشین آمده بوده و شیعیان از آن آگاهی داشتند. به‌عنوان نمونه، امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: «غایب ما دو غیبت خواهد داشت که یکی طولانی‌تر از دیگری خواهد بود. در دوران غیبت، او تنها کسانی در اعتقاد به امامتش پایدار می‌مانند که دارای یقینی استوار و معرفتی کامل باشند» (قندوزی، 1405ق، ج 3 باب 71، ص 82).


نواب خاصی که واسطة ارتباط امام دوازدهم شیعیان با مردم بودند، به ترتیب عبارتند از: ابوعمرو عثمان‌بن سعید عمری، ابوجعفر محمد‌بن عثمان‌بن سعید عمری، ابوالقاسم حسین‌بن روح نوبختی و ابوالحسن علی‌بن محمد سمری (طوسی، 1417ق، ص 353). این چهار نفر، از اصحاب و یاران باوفای امامان پیشین و از علمای بزرگ و زاهد شیعه بودند. در مدت قریب به هفت دهه، غیبت صغرای امام زمان(عج)، این افراد یکی پس از دیگری عهده‌دار نیابت امام در میان مردم و امین آن حضرت در میان آنان بودند. سرانجام در سال 329ق و چند روز پیش از فوت علی‌بن محمد سمری، توقیعی از جانب امام عصر(عج) به وی صادر شد که در آن خبر از فوت وی در چند روز (شش روز) دیگر داده بودند. حضرت از وی خواسته بودند که کسی را به جانشینی خود انتخاب نکند؛ زیرا که دوران غیبت کامل فرارسیده است. در بخشی از این نامه امام(ع) می‌نویسد: «افرادی نزد شیعیان من مدعی مشاهدة من خواهند شد، آگاه باشید که هر کس پیش از خروج سفیانی و صیحة آسمانی چنین ادعایی بکند، دروغگو و افترا زننده است» (همان، ص 242). علی‌محمد سمری نیز پس از توقیع امام، در پاسخ کسانی که می‌پرسیدند نایب بعد از تو کیست، می‌گفت: اجازه ندارم کسی را معرفی کنم. اما در ارتباط با وظایف شیعیان در دوران غیبت کبری مبنی بر اینکه مرجع رجوع آنها چه کسی می‌تواند باشد و آنها به چه کسی باید رجوع کنند، هم معصومین(ع) پیشین و هم خود حضرت حجت (عج)به صراحت اظهار نظر فرموده‌اند. امام صادق(ع) در پاسخ به سؤال عمربن‌حنظله، مبنی بر اینکه شیعیان در صورت اختلاف در فروعاتی مانند قرض و یا ارث به چه کسی رجوع کنند، می‌فرمایند:


«ینظران من کان منکم ممن روی حدیثنا و نظر فی حلالنا و حرامنا و عرف احکامنا فارضوا به حکما فانی قد جعلته علیکم حاکما...» (کلینی، 1381ق، ج 1، ص 67)؛ باید نگاه کنند ببینند چه کسی از شما حدیث ما را روایت نمود و در حلال و حرام ما نظر افکنده و احکام ما را شناخته است، پس او را به‌عنوان حاکم بپذیرند، همانا من او را بر شما حاکم قرار دادم... .


اگرچه سؤال عمر‌بن حنظله در ارتباط با بخشی از فروعات فقهی بوده است اما امام صادق‌(ع) در پاسخ، معیاری عام و کلی را برای زمان غیبت عنوان فرمودند که همان رجوع به علمای شیعه است. شخص امام زمان(عج) نیز در پاسخ به سؤال اسحاق‌بن یعقوب، منبی بر اینکه در پیشامدها در عصر غیبت به چه کسی مراجعه کنم، چنین فرمودند:


«... و اما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی رواة حدیثنا؛ فانهم حجّتی علیکم و انا حجّةالله علیهم» (طبرسی، 1407ق، ج 2، ص 163)؛ در حوادثی که رخ می‌دهد به راویان حدیث ما مراجعه کنید، آنها حجت من بر شما و من حجت خدا بر ایشان هستم... .


برخلاف تشیع دوازده امامی، که پنج اصل توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت را به‌عنوان اصول دین پذیرفته و متعقدند، شیخیه چهار اصل را به‌عنوان اصول دین معتقد شده است که عبارتند از: توحید، معرفت پیامبر (نبوت)، معرفت امام (امامت) و معرفت شیعیان (کربن، 1346، ص 88). البته رکن رابع، همان رکن چهارم شیخیه، یعنی معرفت شیعه کامل است (همان، ص 90). رکن رابع، به‌عنوان اصل چهارم از اصول شیخیه، ارتباطی مستقیمی با مسئله نیابت امام عصر(ع) دارد. همان‌طور که توضیح داده شد، بر خلاف عقیدة شیعه که معتقد است با آغاز غیبت کبرای حضرت حجت(عج)، باب نیابت خاصه آن حضرت نیز بسته شد و از آن زمان تاکنون فقهای جامع‌الشرايط نواب عام امام موعود محسوب می‌شوند، شیخیه معتقد است که علی‌رغم وجود فقهای جامع‌الشرائط، به وجود نائبی خاص برای امام منتظر احتیاج هست. آنها بر این باورند که به سبب غیبت امام زمان(عج) و عدم حضور ایشان در میان مردم، باید از میان مؤمنان شخصی وجود داشته باشد که بدون واسطه با امام(ع) در ارتباط بوده و واسطه فیض میان امام و امت باشد. آنها چنین کسی را شیعه کامل یا همان رکن رابع می‌دانند. از نظر عامة شیخیه شیخ احسایی و سید رشتی مصداق چنین شخصی بودند (سعادتی‌فر، 1387، ص 70).


نویسنده کتاب الشیخیة نشأتها و تطورها با تکرار مطلب فوق می‌نویسد:


به شیخیه منتسب است که می‌گویند باید در هر زمانی شخص ظاهری غیر از امام زمان(عج) وجود داشته باشد که عالِم به همة احتیاجات مردم بوده و واسطه بین امام و مردم باشد. بر همة اهل علم واجب است که مردم را به او دعوت کنند و غیر از او کسی شایستگی تصدی امور عامه را ندارد. آنها او را ناطق، نائب خاص و رکن رابع نامیده‌اند (آل‌طالقانی، 1420 ق، ص 306).


کریم‌خان کرمانی نیز در کتاب رجوم الشیاطین، ضرورت وجود نائب خاص و یا همان رکن رابع را چنین به تصویر می‌کشد: در هر عصری، بالغ و کاملی که به حقیقت معرفت عارف بوده و به حقیقت عبادت بندگی نماید، باید وجود داشته باشد تا خلقت لغو نباشد و از فضل او عیش سایر خلق برقرار بماند؛ زیرا اگر غرض وجود او نبود، حکم برای سایر خلق قبضه‌ای نمی‌گرفت (نجفی، 1357، ص 100). علاوه بر ادعایی که محمدکریم‌خان کرمانی داشت، سرکار آقا ابوالقاسم‌خان ابراهیمی نیز معتقد است:


امام بی‌نائب نمی‌شود. خانه بدون باب معنا ندارد، بلکه می‌گويیم امام بی‌مأموم نمی‌شود. اگر چنین اشخاصی (یعنی باب و نائب) در ملک نباشند، معلوم است که وجود امام خاصیتی نبخشیده است، پس نعوذ بالله وجود امام لغو است. این محال است که امام باشد، اما مظهر و نماینده نداشته باشد. محال است زمین از وجود آنها ( نائبان امام) خالی شود (ابراهیمی، بي‌تا، ص 117).


از نظر رهبران شیخیه، وجود رکن رابع آنچنان ضروری است که در صورت فقدان آن، فلسفه خلقت لغو و بیهوده بوده و وجود امام بی‌خاصیت و بی‌تأثیر می‌شود. البته باید یادآور شد که شیخیه، زعامت و نیابت عام فقهای جامع‌الشرايط شیعه را رد نمی‌کند، اما معتقد است که ورای همة فقهای جامع‌الشرايط و نواب عام، یک شخص واحد و یک شیعة کامل باید انحصاراً سمت نیابت خاص امام را در دنیا داشته باشد. این شخص، همان رکن رابع است. از دید آنها پیشوای شیخیه، یعنی شیخ احمد احسایی، همان رکن رابع بوده است (چهاردهی، 1345، ص 75).


در مسلک شیخیه، نائب خاص و رکن رابع، به یک معناست و یک مصداق دارند. ابراهیمی می‌نویسد: شخص مذکور؛ یعنی همان رکن رابع، نائب خاص امام(ع) ناطق واحد و باب ایشان است و از ایشان نیابت مطلقه دارد. همان‌طور که شعلة چراغ از آتش غیبی نیابت دارد (ابراهيمي، بي‌تا ص 129). سیدکاظم رشتی هم حکم رکن رابع را همان حکم نائبان و ابواب مخصوص حجت (ع)دانسته و می‌نویسد: «پس حکم این باب‌ها، حکم ابواب مخصوص است که در موردشان نص وارد شده است، در تمام وجوه و مخالفت ایشان، مخالفت آنهاست. مخالفین ایشان در غیبت کبری، مانند مخالفین نواب اربعه در غیبت صغری است» (رشتی، بي‌تا، ص 317). کرمانی نیز در کتاب رساله در پاسخ چند نفر اهل همدان می‌نویسد: «چنین شخصی (یعنی همان رکن رابع)، نائب خاص امام است و بر همه کس تسلیم امر او فرض است. اگر او را ببیند و بشناسد، هر کس از او تخلف ورزد، کافر است. مثل سایر کفار و این نائب خاص مسلماً یک نفر است» (نجفی، 1357، ص 106).


اعتقاد به وجود رکن رابع، در کنار ادعای دریافت مکاشفه از سوی شیخ احسایی، زمینه ساز پیدایش فرقه شیخیه و نقطة فارق این تفکر با تشیع اصيل است. جالب اينكه برخي از رهبران شيخيه در پاره‌اي موارد، به صراحت به اين امر تأكيد مي‌كنند كه از مقاصد خود و پيشينيان خود اثبات رکن رابع بوده است. از آن جمله، برخی عبارات سرکار آقا ابراهیمی در کتاب فهرست است که می‌گوید: «مطلب مشایخ ما اعلی‌الله مقامهم این بوده که ثابت نمایند در میان بزرگان شیعه در هر زمانی، یک همچو فرد کاملی هست که فوق همة آنهاست و اول کسی است که فرمان امام به او می‌رسد (ابراهیمی، بي‌تا، ص 127). خلاصه مطلب آنان اثبات وجود چنین کسی است در هر زمان مي‌نويسند: «برای حضرت امام زمان(عج) یک همچو نوکر مقرّبی (وجود دارد) که تمام امر و اراده و قدرت خود را در جمیع آنچه که خداوند محول به او فرموده، به وسیلة آن نوکر اجرا می‌فرمایند» (همان، ص 128). این عبارت کوتاه به‌خوبی بیانگر کوشش مشایخ شیخیه در ایجاد، بسط و گسترش عقیده به وجود نائب خاص برای امام موعود و بدعت رکن رابع است. می‌توان مدعی شد: اگر جانشینان احسایی حاضر می‌شدند تمام آراء و نظرات او را پس از مرگش انکار کنند، هرگز حاضر نبودند که دست از اعتقاد به رکن رابع بردارند، بنابراين، رکن رابع و اعتقاد به آن، از ارکان قوام مکتب شیخیه و به نوعی سنگ زیربنای آن محسوب می‌شود. به همین دلیل مشایخ شیخیه و جانشینان احسایی، بالاترین صفات را برای او در نظر گرفته‌اند در برخی موارد، مقام او را فوق خلق و پايين‌تر از معصومین(ع) قرار داده‌اند (فقیه ایمانی، 1390، ص 107).



ادعای کشف و شهود و نقش آن در پيدايش فرقه مورمون‌ها


همانند فرقه شیخیه در اسلام، تولد این فرقه با ادعای مکاشفه و نقل داستان عجیب آن از جانب جوزف اسمیت، رهبر و مؤسس این فرقه صورت پذیرفت. اسمیت مدعی است: از طریق مکاشفه فرشته‌ای او را به الواحی طلایی رهنمون شد که وی با ترجمه این دو لوح، «کتاب مورمون» را به رشتة تحریر درآورد. فرشته‌ای که «مورمونی» نام داشت، بر اسمیت ظاهر شد و او را به نام، خوانده و به کتابی مدفون راهنمایی کرد و از وی خواست تا آن را به کمک دو لوح به نام «یوریم» و «تومیم» ترجمه کند. این کتاب سرگذشت اقوام از بین‌رفته از بنی‌اسرائیل است که به سرزمین آمریکا وارد شدند. برخی از نزدیکان جوزف اسمیت، شهادت داده‌اند که الواح را دیده‌اند. پیش از الواح زرین، وجود دو لوح سنگی نیز توسط تعدادی از دوستان اسمیت تأیید شده بود. مارتین هاریس، از دوستان اسمیت نقل می‌کند که پیش از آنکه وی الواح طلایی را بردارد، سنگ عجیبی در نزد او وجود داشت که به شدت از آن محافظت می‌کرد. به غیر از او، افراد دیگری همچون امّا اسمیت، همسر جوزف، دیوید وایتمر و تعدادی دیگر، بر وجود دو لوح سنگی و نیز الواح طلایی حاوی کتاب مورمون و نیز مشاهده‌ و حتی لمس آنها شهادت دادند (رستم، 2004م، ص 255). کتاب مورمون، مشتمل بر پانزده کتاب بوده که به نام پیامبران است. کتاب سوم، نافی مشتمل بر تعالیم عیسی مسیح است که پس از رستاخیز بر این قوم در آمریکا ظاهر شد (Jan, 2008, p. 23).


اما برای چراجویی ایجاد فرقة مورمون‌ها و ارتباط آن با ظهور عیسی مسیح، به‌عنوان موعود مسیحایی، باید به نقطة آغازین تولد این جنبش رجوع کرد. به‌طور حتم، پاسخ چرایی ظهور چنین زوایه‌ای در دین مسیحت در افکار و اقدامات پیامبر، رهبر و مؤسس این فرقه نهفته است. جوزف اسمیت خود نقل می‌کند که در سال 1820، زمانی که در حدود پانزده سال داشته، از آشفتگی مذهبی آن زمان و تعدد کلیساهای مختلف، اعم از متدیست‌ها، پرسبیتری‌ها، تعمیدی‌ها و ساير کلیساهای مختلف پروتستانی به ستوه آمده، متحیر شده و در پی یافتن حقیقت برمی‌آید، ازاین‌رو، دست به دعا برمی‌دارد و از خداوند طلب هدایت می‌کند. درخواست او مستجاب می‌شود و به گفته او، دو شخص با هیبت و نورانیت غیرقابل وصف بر بالای سر وی ظاهر می‌شوند. یکی از آنها، او را به نام صدا زده و با اشاره به دیگری می‌گوید: این است پسر حبیب من، سخن او را بشنو(راستن، 1385، ص 391؛ متی 3:17؛ 17:5). آن دو، از اسمیت می‌خواهند که به هیچ‌کدام از کلیساهای مسیحی موجود وابسته نباشد؛ زیرا همگی آنها بر سبیل گمراهی قرار داشته و اعضای آنها را تماماً افرادی فاسد تشکیل می‌دهند (رستم، 2004م، ص 254). مورمون‌ها به‌شدت به مکاشفه جوزف اسمیت ایمان داشته و داستان وجود الواح طلایی و ترجمة آنها را باور دارند. از نظر آنها، این مسئله همان‌قدر اهمیت دارد که رستاخیز عیسی در نگاه مسیحیان و یا رهایی بنی‌اسرائیل از سرزمین مصر (Richard, 2008, p. 2). جوزف اسمیت، نقشی اصلاح‌گرایانه را برای خود قائل بود و خود را نوعی مصلح مسیح‌وارانه می‌دانست (موحديان، 1388، ص 256). وی معتقد بود که یحیای تعمیددهنده او را نصب کرده است (جو ویور، 1381، ص 276). پیروان اسمیت، او را پیامبر خود دانسته و او را عهده‌دار مسئولیتی مهم و رسالتی خاص می‌دانند. این مسئولیت خطیر، همانا بازگرداندن مسیحیت به طبیعت اولیه آن است که بر دوش اسمیت نهاده شده است (Richard 2008, p. 8). همچنین مورمون‌ها بر این اعتقادند که اسمیت وسیله‌ای برای تحقق ارادة خداوند در مورد نجات امت‌ها و باقی ماندة بنی‌اسرائیل است. این اساساً همان کاری است که براساس کتاب مقدس، خدا بر عهدة مسیح گذارده است. با وجود اینکه اسمیت، پیامبر فرقة مورمونیسم و هم­ردیف پیامبران عهد قدیم و جدید قلمداد می‌شود و چنین جایگاه مهمی در نزد پیروانش دارد، اما همچنان عیسی مسیح از نقش تعیین‌کننده‌ای در الهیات مورمونیسم برخوردار است. در حقیقت، مهم‌ترین شخصیت در نزد مورمون‌ها محسوب می‌شود. اگرچه اسمیت، هرگز ادعای مسیحای موعود بودن نداشت، بلکه حتی به پیروان خود مؤکداً یادآوری می‌کرد که از او بتی برای پرستش نسازند (Ibid)، اما نباید فراموش کرد که به وی هر روی عهده‌دار مسئولیت (و البته در پی) اصلاح مسیحیت کنونی بود.


کتاب مورمون، سرگذشت قبائلی از بنی‌اسرائیل را شرح می‌دهد که به آمریکا مهاجرت کرده و البته از بین رفته‌اند. کتاب، محدوده سال‌های 600 ق م تا 420 ق م را شامل می‌شود. براساس این کتاب، عیسی پس از رستاخیز، بر این قوم ظاهر می‌شود و کلیسایی را برای آنان تأسیس می‌کند. اسمیت مدعی است که مأمور شده است تا این کلیسا را احیا کند. وی هیچ کلیسای دیگری را دارای اعتبار الوهی نمی‌داند (جو ویور، 1381، ص 276). پیروان وی معتقدند: مرجعیت و اقتدار وی از جانب هیچ کلیسا و یا فرقة خاصی (حتی مسیحیت رسمی) نبوده است، بلکه به‌گفته خود وی، حتی کتاب مقدس نیز به او معنویت و اقتدار نبخشیده است. او مشروعیت خود (و یارانش) را عطیه‌ای می‌دانست که مستقیماً از جانب خداوند به آنها داده شده است (راستن، 1385، ص 390). از این بیان، می‌توان مأموریت و نقش اصلاح‌گری جوزف اسمیت را نتیجه گرفت. مورمون‌ها گفت‌وگوی آن دو شخص با اسمیت را بيانگر نیاز برای «‌اصلاح مجدد» (Restiration) انجیل و کلیسای عیسی مسیح می‌دانند. البته این نیاز از مدت‌ها پیش از اسمیت نیز احساس می‌شده است (راستن، 1385، ص 390). بازسازی و اصلاح در کلیسا، به‌معنای وسیع آن، ریشه در اقدامات اصلاحگران اولیه همچون مارتین لوتر و پيروان آن دارد. حتی پیورتین‌ها هم خود را در زمره اصلاحگران و بازسازی‌کنندگان کلیسای اولیه می‌دانند (Richard, 2008, p. 4). اساساً مورمون‌ها جنبش خود را حرکتی در راستای اصلاح می‌دانند، آنچه آنها به‌عنوان اعتقادات بیان می‌کنند، انجیل اصلاح‌شده(Restored gospel) می‌نامند. از نظر آنها، خود کلمۀ «اصلاح»، حاکی از وجود محتوای مهم و تأثیرگذاری است که در مسیحیت کلیسایی معاصر فراموش شده و یا از بین رفته است و نیاز است که آنها به مسیحیت وارد و بازگردانده شوند. حتی برگزیدن نام «قدیسان آخرالزمان»، برای کلیسای مورمون، اشاره به قدیسانی دارد که در زمان حیات عیسی مسیح می‌زیستند و عیسی آنها را «حواریون» خود خوانده بود. مورمون‌ها، خود را قدیسان آخرالزمان می‌دانند که احیاکنندة نقش و مأموریتی هستند که با عیسی مسیح و حواریونش از هنگام تولد مسیحیت آغاز شد (Richard, Ibid).


سه سال پس از نخستین مکاشفه اسمیت، دومین مکاشفه وی رخ می‌دهد. این اتفاق به همراه مکاشفه اولیه، سنگ‌بنای تأسیس مورمونیسم به‌شمار می‌آید. در 6 آوریل سال 1830، جوزف اسمیت رسماً کلیسای عیسی مسیح را پایه‌گذاری کرد. پس از نوشتن کتاب مورمون، اسمیت کتاب مهم تعالیم و عهدها را به رشته تحریر درآورد. با این حال، ناگفته نماند یکی از مسائلی که مورمون‌ها بر روی آن تأکید می‌کنند، این است که اسمیت از بدو تولد در فقر به سر می‌برد، ازاین‌رو، هیچ‌گاه فرصت یادگیری و تعلیم به‌صورت نظام‌مند را پیدا نکرد. البته این رویه در بسیاری از ادیان و فرقه‌ها مشاهده می‌شود که رهبر، پیامبر و یا مؤسس خود را علی‌رغم داشتن تألیفات، فردی بی‌سواد و یا کم‌سواد معرفی می‌کنند تا به نوعی ثابت کرده باشند که آنچه وی از تعالیم به‌صورت مکتوب و غیرمکتوب آورده است، همگی از جانب خدا می‌باشند. سلسله رؤیاهای اسمیت، مدت پانزده سال ادامه یافت و بیشتر آنها در دو کتاب تعالیم و عهدها و مروارید گرانبها جمع‌آوري شده است.


همان‌طور که گفته شد مورمون‌ها اسمیت را کسی می‌دانند که از جانب خدا مأمور شد تا انجیل عیسی مسیح را مورد تجدیدنظر قرار داده، انجیل جدیدی را به نظم درآورد (راستن، 1385، ص 392). یکی از وظایف مبلغان مورمونی، این است که ضمن تبلیغ انجیل به مردم جهان، اعلان کنند که عیسی، همان مسیحای موعود است، اسمیت پیامبر خدا بوده است. او برگزیده شده و شایسته دانسته شد تا پادشاهی خداوند که عیسی و نه کس دیگری پادشاه آن است را پایه‌ریزی کند (Richard, 2008, p. 144-45). در ارتباط با جایگاه کتاب مورمون نیز اگرچه گفته شده است که کتاب مقدس حقیقی برای مورمون‌ها، همین کتاب مورمون می‌باشد و نه کتاب مقدس مسیحی و کتاب مقدس مشتمل بر عهد جدید و عهد عتیق، در مرتبه‌ای ثانویه نسبت به کتاب مورمون برخوردار است و علت آن نیز اعتقاد به وقوع نقصان و تحریف در کتاب مقدس است، در مقابل کتاب مورمون، که مصون از تحریف بوده و تداعی‌کنندة رسالت حقیقی مسیح است(رستم، 2004م، ص 263)، اما خود مورمون‌ها کتاب مقدس رسمی مسیحی را مبنای آئین خود می‌دانند. البته ناگفته نماند که مورمون‌ها ترجمه کینگ جیمز از کتاب مقدس را قبول داشته و استفاده می‌کنند. در ماده هشتم از اعتقادنامة آنها آمده است که «کتاب مقدس با ترجمه جیمز ترجمه‌ای صحیح از کلام خداوند است» (راستن، 1385، ص 394).



مأموريت اصلاح مسيح‌وارانه در کليسای مورمون


همان‌طور که گفته شد، اسمیت خود را مسیحا ننماید، اگرچه پیروانش به‌معنای واقعی کلمه، او را پیامبر و در ردیف پیامبران پیشین می‌دانند، اما خود وی نگاهی اصلاح‌گرایانه داشت. وي معتقد بود که از جانب خداوند مأموریتی به‌مثابه مسیحایی یافته است تا کلیسا را اصلاح کند. وی همان‌طور که به او گفته شده بود، تمامی کلیساهای موجود را گمراه شده و افراد آنها را فاسد می‌دانست، ضمن عدم تعهد به هیچ‌کدام از کلیساهای موجود، مشروعیت خود را عطاشده از سوی خداوند به‌طور مستقیم می‌دانست. در نگاه وی، مسیحیت در طول تاریخ از اصل و اصالت آن فاصله گرفته و به فساد کشیده شده است. بوشمان قدری فراتر از این را به او نسبت می‌دهد. او می‌گوید: تا زمان اسمیت اساساً هیچ‌گونه دوران طلایی(Golden Age) دینی وجود نداشته است. هرگز دین به مرتبه اکمال آن نرسیده است. اسمیت خود را انجام‌دهنده و یا دست کم تکمیل‌کنندة کاری می‌دانست که هرگز به سرانجام نرسیده بود، نه اینکه احیاکنندة آن باشد. از نظر وی، از زمان خلقت آدم تاکنون، در طول تاریخ و از طریق پیامبران بی‌شمار، خداوند سعی در پرورش انسان‌های درستکاری داشته است؛ امری که تا پیش از اسمیت هرگز محقق نشده است. اما اسمیت دوران خود را عصر آخرالزمانی می‌دانست که پادشاهی خداوند در شُرف برقرار شدن بود. همه چیز در این دوران دست به دست هم داده بود تا برنامة خداوند در زمین پیاده شده و شرايط برای بازگشت دوباره مسیح مهیا گردد. اسمیت بر این باور بود که همة کسانی که در گذشته در این راه فعال بوده‌اند و قدم برداشته‌اند، همچون الیاس، یوحنای تعمیددهنده، پطرس و... علم و اقتدار خود را به کلیسای امروزی داده و آن را تجهیز کردند تا کار ناتمام را به پایان برساند (Richard, 2008, p. 5). به‌تبع اسمیت، قدیسان آخرالزمان نیز معتقد بودند که در مقطع بسیار حساسی از تاریخ قرار دارند، در اصل نام قدیسان آخرالزمان اشاره به اعتقاد آنها دارد مبنی بر اینکه در آخرین روزهای عمر زمین زندگی می‌کنند (Ibid, p. 6). دغدغة اسمیت، مهیا کردن شرايط برای ظهور مجدد عیسی بود. یکی از پیش‌فرض‌های ظهور مجدد عیسی در نگاه اسمیت، بنا ساختن شهر صهیون (Zion) و جمع شدن پیروان کلیسای عیسی مسیح بود. ازاین‌رو، اسمیت در یکی از اصول ایمانی مورمون‌ها می‌نویسد: «ما ایمان داریم به‌معنای تحت‌اللفظی جمع شدن بنی‌اسرائیل و بازگشت ده قبیله و اینکه صهیون (اورشلیم جدید) در قاره آمریکا بنا خواهد شد و مسیح شخصاً بر زمین حکومت خواهد کرد و زمین نو خواهد شد و جلال و شکوه خود را دریافت خواهد کرد» (موحديان، 1388، ص 257). ازاین‌‌رو، صهیون از نقش بسیار مهمی در الهیات اسمیت برخوردار بود و از آرزوهای وی جامعه عمل پوشاندن به این پیش‌فرض بود که البته آن‌طور که باید محقق نشد. بر این اساس، می‌توان گفت: ظهور مجدد عیسی مسیح نقش تعیین‌کننده‌ای در ظهور مورمونیسم داشته است. همان‌‌‌طور که قبلاً گفته شد، اساس دعوت و فعالیت اسمیت، براساس اصلاح در مسیحیت صورت گرفت. اسمیت، آن‌گونه که مدعی است، از جانب خدا مأموریت یافت تا مسیحیت را به طبیعت اولیة آن، یعنی براساس کتاب مقدس و نه آن‌گونه که کلیسا ارائه می‌دهد، باز تفسیر کند. او حتی کلیساهای موجود را به‌تمامه انکار کرد و کلیسای خود را یگانه کلیسای مشروع و قانونی معرفی کرد. کلیسای وی همان‌طور که ذکر شد، احیای کلیسایی بود که عیسی مسیح پس از رستاخیز خود در میان قبایل بنی‌اسرائیل مهاجر به آمریکا بنا نهاد. اسمیت، مسیحیت مبتنی بر کتاب مقدس را مسیحیت اصیل می‌دانست و معتقد بود که مسیحیت موجود، به‌جای اتکا بر کتاب مقدس، مسیحیتی بر پایة اعتقادنامه‌هاست که مسیحیتی انحرافی است (Richard, 2008, p. 4). به‌طور کلی، در بحث از مورمونیسم، مهم‌ترین مقوله که به‌نوعی تأثیرگذارترین مبحث در این زمینه می‌باشد و مبنای قضاوت راجع به آن قرار می‌گیرد، مقوله اصلاح مورد ادعا از جانب این کلیساست. این امر مورد تصدیق و اعتراف خود مورمون‌ها نیز قرار گرفته است تا جايی که برخی از آنان معتقدند: از بعد از رویداد رستاخیز عیسی مسیح، مقوله اصلاح در کلیسای مورمون بزرگ‌ترین خبر و رویداد تاریخ بوده است (Jan, 2008, p. 67).


در مجموع می‌توان گفت: او خود را مأمور بازسازی مسیحیت برای آماده سازی شرايط بازگشت عیسی مسیح می‌دانست. امری که پی گرفتن و اقدام در راستای آن، منجر به تشکیل فرقه مورمون‌ها از جانب وی شد. شاهد این ادعا، توجه به این نکته است که نخستین پیروان اسمیت مسیحیان ادونتیست بودند که جمع شده و منتظر بازگشت عیسی از آسمان بودند (Davies, 2010, p. 21).



جمع‌بندی


همان‌طور که گذشت، موعودباوری و اعتقاد به ظهور و بازگشت منجی موعود، در دو دین اسلام و مسیحیت با عناوین و طرق گوناگون، سبب پیدایش فرقه‌های متعددی در طول تاریخ این دو دین، به‌ويژه در دو قرن اخیر شده است. یکی از این طرق، ادعای کشف و دریافت مکاشفه از جانب شخص خاص و به‌تبع آن، تشکیل فرقه خاصی مبتنی بر ظهور منجی موعود بوده است. در این دو دین، دو فرقه شیخیه در اسلام و مورمونیسم در مسیحیت، بر این اساس به وجود آمده و دارای نقطه اشتراک در این زمینه هستند. شیخ احمد احسایی، مؤسس فرقه شیخیه، مدعی تجربه مکاشفه و شرفیابی به حضور ذوات مقدسه معصومین(ع) شد و با دیدگاه های خاصی، که او و جانشینانش مانند سیدکاظم رشتی در برخی زمینه‌ها بخصوص مسئله رکن رابع (به‌عنوان نائب خاص حضرت حجت(عج)) داشتند، فرقه شیخیه را در دل تشیع ایجاد نمود. شاید مهم‌ترین نکته‌ای که در تداوم این فرقه دخالت داشت، تطبیق شخصیت شیخ احمد احسایی و سیدکاظم رشتی با عنوان و جایگاه رکن رابع بود.


در مسیحیت نیز فرقه مورمونیسم با ادعای مکاشفه از جانب جوزف اسمیت ظهور كرد. در اوایل قرن نوزدهم، در زمانی که اسمیت از آشفتگی مذهبی دوران خود به ستوه آمده بود، از خداوند طلب راهنمایی می‌کند. در این هنگام، دو فرشته در خواب بر بالین او ظاهر شدند و از او خواستند تا از هیچ‌کدام از کلیساهای موجود پیروی نکند؛ زیرا همه آنها بر سبیل گمراهی‌اند. اسمیت همچنین مدعی شد فرشته‌ای به نام «مورمونی» بر وی ظاهر شد و او را به نام خوانده و به کتابی مدفون راهنمایی کرد و از وی خواست تا آن را به کمک دو لوح به نام یوریم و تومیم ترجمه کند. این کتاب، سرگذشت اقوام ازبین‌رفته بنی‌اسرائیل است که به سرزمین آمریکا وارد شدند. اساس مکاشفات اسمیت، آن‌گونه که مورمون‌ها اعتقاد دارند، انجام رسالتی خاص در خصوص ظهور منجی موعود است. این وظیفه، همانا اصلاح کلیسا به جهت آماده‌سازی برای بازگشت عیسی مسیح است. مجموع این عوامل و حوادث، به ایجاد فرقه مورمونیسم در مسیحیت را منجر شد. شباهت هر دو فرقه در دو دین اسلام و مسیحیت، نقش ادعای مکاشفه در پیدایش این دو فرقه است، با این‌حال تفاوت‌هایی نیز میان آنها دیده می‌شود. شیخیه اگرچه با عقاید و ادعاهای انحرافی از تشیع اصیل جدا شد، اما هیچ‌گاه به‌زعم خود، اصول اساسی تشیع اصیل را انکار نکرد، اما نسبت به مورمونیسم در مسیحیت اوضاع قدری متفاوت است؛ زیرا همان‌طور که بيان شد، اسمیت معتقد بود: هیچ‌کدام از کلیساهای موجود بر حق نبوده و همگی آنها بر سبیل گمراهی و ضلالت می‌باشند. ازاین‌رو، او تبعیت از این کلیساها را نفی می‌کرد و مدعی بود در مکاشفه‌ای، از او خواسته شده است تا از هیچ‌کدام از کلیساهای موجود تبعیت نکند. اسمیت و به‌تبع آن مورمونیسم، برخلاف شیخیه، مسیحیت عصر خود را مسیحیت انحرافی می‌دانست. ازاین‌رو، یکی از وظایف خود را اصلاح کلیسا عنوان می‌کرد. به‌تعبير ديگر روند جدایی مورمونیسم از مسیحیت به‌قدری بود که در طرف مقابل، مسیحیان امروزه آنها را فرقه‌ای مسیحی به‌‌شمار نمی‌آورند و آنها نيز مورد پذیرش و رسمیت مسیحیت اصیل قرار ندارند.


در مجموع، در مقایسه تاریخچه این دو فرقه در اسلام و مسیحیت، به‌خوبی متوجه می‌شویم که هر دو فرقه با طرح ادعای دریافت مکاشفه و الهام از جانب خداوند، از جانب رهبر و مؤسس فرقه به وجود آمده‌اند. طرح ادعاهای آنها، بسط و گسترش آن، و در کنار آن، دارا شدن عقایدی مغایر با عقاید دین مرجع، رفته‌رفته موجب شد تا این فرقه‌ها از دین اصلی فاصله گرفته و فرقه‌ای مستقل به‌شمار آیند، امری که خود پیروان این فرقه‌ها از پذیرش آن اکراه سر باز می‌زنند.





منابع


ابراهیم، محمد زکی (2004م)، المدرسة الشیخیة، بیروت، دار المحجة البیضاء.


ابراهیمی، سرکار آقاابوالقاسم‌خان (بي‌تا)، فهرست، کرمان، چاپخانه سعادت.


احسايي، عبدالله‌بن احمد (1310ق)، شرح حالات شيخ احمد الاحسايي، بمبئي، بي‌نا.


الامیرکان، انس (1980)، نظام التعلیم فی علم لاهوت القدیم، بیروت، بي‌نا.


آل‌طالقانی، سیدمحمدحسن (1420 ق)، الشیخیة، نشأتها و تطورها و مصادر دراستها، بیروت، الآمال للمطبوعات.


پیشوایی، مهدی (1381)، سیرة پیشوایان، چ سیزدهم، قم، ‌اعتماد.


جو ویور، مری (1381)، در آمدی به مسیحیت، ترجمه حسن قنبری، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.


راستن، لئو (1385)، فرهنگ تحلیلی مذاهب آمریکایی، ترجمه محمد بقایی (ماکان)، چ سوم، تهران، حکمت.


رستم، سعد (2004م)، الفرق و المذاهب المسیحیه منذ ظهور الاسلام حتی الیوم، دراسة تاریخیة دینیة سیاسیة اجتماعیة، دمشق، الاوائل.


رشتی، سیدکاظم (بي‌تا)، مجموعه رسائل، رساله حجت بالغه، چاپ سنگی.


زاهد زاهدانی، سیدسعید (1380)، بهائیت در ایران، تهران، مرکزاسناد انقلاب اسلامی.


سعادتی‌فر، فریبا (1387)، گزیده تاریخ، اخباریه شیخیه و بابیه، مشهد، سخن گستر.


سیوطی، جلال‌الدین (1401ق)، الجامع الصغیر، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.


طبرسی، احمد‌بن علی (1407 ق)، احتجاج، نجف، المطبعة المرتضویة.


طوسی، جعفربن محمد (1417ق)، کتاب الغیبة، چ دوم، قم، موسسه المعارف الاسلامیة.


فقیه ایمانی، محمدحسین (1390)، شیخیه زمینه ساز بابیه، تهران، راه نیکان.


قمی، شیخ‌عباس (1379)، منتهی الامال، مشهد، بارش.


قندوزی، سلیمان (1405ق)، ینابیع المودة، چ سوم، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.


کاظمی قزوینی، سیدمحمدمهدی (1342)، هدی المنصفین الی الحق المبین، نجف، مطبعة العلویة.


کاکس، هاروی (1378)، مسیحیت، ترجمه عبدالرحیم سلیمانی، قم، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب.


کربن، هانری (1346)، مکتب شیخی از حکمت الهی شیعی، ترجمه فریدون بهمنیار، پاریس، دانشگاه تحقیات عالیه سوربن.


کلینی، محمدبن يعقوب (1381ق)، ‌اصول کافی، تهران، مکتبة الصدوق.


كاظمي راد، رضا «مصاحبه با حجت الاسلام دکتر کلباسی» (ارديبهشت 1392)، مرزبان نامه، ش 7.


متقی هندی، حسام‌الدين (1409ق)، کنزالعمال، بیروت، موسسه الرساله.


مجلسی، محمدباقر (1403 ق)، بحارالانوار، چ دوم، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.


مدرسی چهاردهی نورالدین (1345)، شیخی گری، بابی گری و بهائیگری، تهران، فروغی.


ـــــ (1362)، از احساء تا کرمان، انتشارات میرگوتنبرگ.


موحدیان عطار، علي و جمعی از نویسندگان (1388)، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.


نجفی، سیدمحمدباقر (1357)، بهائیان، تهران، طهوری.


نیشابوری، مسلم (1409ق)، صحیح مسلم، چ سوم، بیروت، دارالفکر.


وان وورست، رابرت (1385)، مسیحیت از لابه‌لای متون، ترجمه جواد باغبانی و عباس رسول‌زاده، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خمینی(ره).


Bushman Richard, Mormonism (2008), a very short introduction, New York, oxford.


Chryssides, George D (2001), Exploring new Religions, New York, continuum.


Davies Douglas j, Joseph Smith(2010), Jesus, and Satanic Opposition, England, Ash Gate Publishing Company


_____ (2003) , An Introduction to Mormonism, New York, Cambridge.


Marthaler, Berard, L (2000), The New Catholic Encyclopedia, United States, Thomson Gale, second edition.


Richard, A (2000), Encyclopedia of Millennialism, London, Rout ledge.


Shipps Jan, Mormonism (2008), The story of a new religions tradition, Chicago, Illinois press.


Eliade, Micea (1987), The Encyclopedia of Religion, NewYork, Mac Milan Publishing Company.