بررسي انتقادي مباني معرفتي نظريه كنشگر ـ شبكه برونو لاتور

سال نهم، شماره سوم، پياپي 35، تابستان 1397



محمدرضا انواري / دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام     m_reza.anvari1358@yahoo.com

نعمت‌الله كرم‌اللهي / دانشيار گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام    n.karamollahi@gmail.com

دريافت: 15/02/1397 ـ پذيرش: 10/08/1397

چکیده

فیلسوف، انسان‌شناس و جامعه‌شناس فرانسوی برونو لاتور، از نظریه‌پردازان پسامدرن است که با رّد اعتبار عام «برساخت‌گرایى اجتماعى»، قائل به لزوم توجه به ساحت اجتماعی، در کنار ساحت فناورى و طبیعت است. وی، نظریه «کنشگر ـ شبکه» را در حوزة جامعه‌شناسی علم و فناورى مطرح کرده است. این نظریه، ریشه‌های نیرومندی در ساختارگرایی و پساساختارگرایی دارد و به‌عنوان یک نظریه اجتماعی مشارکت افراد، اشیاء و فضاها را در درون شبکه‌ای از مناسبات اجتماعی، مفروض گرفته است. نظریه کنشگر ـ شبکه معقتد است، افزون بر کنشگر انسانی، عناصر غیرانسانى نیز به‌عنوان «عامل»، نقش ایفا می‌کنند. این مقاله، از منظر روش‌شناسی بنیادین، ضمن ترسیم تصویری اجمالی از محتوای نظریه کنشگر ـ شبکه، مبادی فلسفی آن را استخراج و به بوته نقد سپرده است. بر اساس یافته‌های تحقیق، اين نظريه با نادیده انگاشتن تمايز میان عامليت و ساختار، دو عامل كنشگر و شبكه را به هم پيوند مي‌زند.‌‌‌ تقلیل‌گرایی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی ضدذات‌گرایی و قائل بودن به موجودیت نسبی‌ اشیاء، از مهم‌ترین انتقادات مبنایی این نظریه است.

کلید‌واژه‌ها: برونو لاتور، کنشگر ـ شبکه، عامل، فناوری، شبکه کنشگران.