فصل نامه علمی - پژوهشی
فصل نامه علمی - پژوهشی روان شناسي و دين

بایگانی نشریه

مقياس سنجش صبر براي نوجوانان

فريده حسين ثابت*


چكيده


صبر از جمله ويژگي‌هاي روان‌شناختي و راهبردهاي مذهبي است که به کمک آن مي‌توان بر فشارهاي رواني روزمره و آسيب‌زا غلبه نمود. اين پژوهش ميداني است که به وسيله پرسش‌نامه حاوي 48 عبارت در سه مقولة «صبر بر سختي»، «صبر بر طاعت»، «صبر بر گناه» تهيه شده است. نمونه آماري اين تحقيق 148 نفر دانش آموز دختر بودند كه به روش نمونة خوشه‌اي تصادفي از ميان دانش آموزان دختر سال اول متوسطه عمومي شهر تهران، در سال تحصيلي 86 ـ 1385 انتخاب شدند. اعتبار محتوايي اين مقياس، توسط متخصصان علوم قرآن و دين تأييد شده است. پايايي اين مقياس بر اساس ضريب آلفاي كرونباخ 866/0 محاسبه شد.


كليد واژه: صبر، نوجوانان، سلامت رواني، بهداشت رواني.





مقدمه


صبر در قرآن، به معناي ثبات، استحكام و قدرت مقاومت روح است؛ مقاومت در سختي انجام وظيفه، مقاومت در برابر تحريكات داخلي نفساني و مقاومت در برابر ناملايمات روزگار.[142] انسان براي مقابله با حوادث و ناملايمات زندگي، در عين حال حفظ سلامت رواني خويش و توانايي ادامه حيات پر شور و نشاط، نيازمند صبر است. به طوري‌كه در هيچ شرايطي تسليم نشده و با درايت و تلاش موانع را برطرف نمايد. صبر داراي دو جنبة سلبي و ايجابي است. جنبة سلبي يا بازدارنده صبر شامل مفهوم كنترل و مهار است كه از به هدر رفتن انرژي‌هاي رواني فرد جلوگيري مي‌كند. جنبة ايجابي هدايتگرانة صبر شامل مفهوم جهت دادن و تقويت جنبه‌هاي همگرا ست كه منجر به اهتمام در امر واحدي مي‌شود.


لازم به يادآوري است كه منظور از صبر در ديدگاه اسلام، تحمل عجزآميز نيست و معناي حقيقي آن استقامت در حوادث سهمگين و در برابر گناهان و شدايد مي‌باشد كه موجب ايجاد روحيه قوي در راه اهداف عاليه انساني و انجام وظيفه مي‌شود. بنابراين، صبر در اصل به معناي عزم قوي براي انجام و ادامه كار با پشتكار و استقامت خلل ناپذير است. حضرت علي† در اين مورد مي‌فرمايد: «صبر مبارزه با حوادث است».[143]-[144]



انواع صبر


پيامبر گرامي اسلامˆ، در روايتي دربارة صبر مي‌فرمايند: «صبر بر سه قسم است: صبر در مصيبت، صبر بر طاعت و صبر از گناه».[145]


1. صبر بر مصيبت: يعني پايداري در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالي و ترك بي‌تابي.[146]


2. صبر بر طاعت: يعني شكيبايي در برابر مشكلاتي كه در راه طاعت وجود دارد.


3. صبر بر معصيت: يعني ايستادگي در برابر انگيزه‌هاي نيرومند و محرك گناه.


صبر در برابر گناه : گناه عمل خارج از عرف، شرع و هنجار است. زماني كه فرد ميل به انجام كاري خارج از عرف يا شرع پيدا مي‌كند و از سوي ديگر، بازداري به حداقل مي‌رسد، يعني نمي‌تواند ارضأ را به تأخير بياندازد، مرتكب گناه مي‌شود. فرد پس از انجام گناه، احساس گناه و پشيماني مي‌كند؛ يعني خود را متهم و سرزنش مي‌كند و ارزشيابي منفي نسبت به خود دارد. پس از صبر در برابر گناه، مبارزه با تمايلاتي است كه موجب فروپاشي انسان و مانع رشد و در نتيجه، منجر به تاخير انداختن آنها و هدايت آن تمايلات مي‌گردد.


صبر در طاعت: اراده و واداركردن خود به غلبه بر موانع دروني مثل تنبلي، بي‌حوصلگي و در مقابل، ايجاد رغبت و لذت است.


صبر در خوشي و نعمت: نوعي صبر در طاعت است. منظور از صبر در خوشي‌ها اين است كه، انسان به هنگام برخورد با نعمت‌ها، دچار خودخواهي و غرور نشود، بلكه بر خودخواهي و غرور خود غلبه كند. اين امر موجب مي‌شود كه فرد از خود فراتر رفته و به دگرخواهي برسد.


صبر در برابر مشكلات و سختي‌ها: اين نوع صبر، حفظ خود و استقامت و غلبه بر مشكلات بيروني است كه از طريق مقاومت در برابر مشكلات و استمرار در مقابله با آن به دست مي‌آيد. در غير اين صورت، انسان در برخورد با دشواري‌ها دچار تشويش، نا اميدي، بي‌تفاوتي وكاهش عزّت نفس مي‌شود؛ زيرا اگر انسان به سمت تقديرگرايي پيش برود و خود را در حل مشكلات مؤثر نداند، دست از تلاش برمي‌دارد. انسان در صورتي مي‌تواند در برابر سختي‌ها مقاومت كند كه، نگاه خود به سختي‌ها را تغيير دهد و سختي را معادل بدي نداند، بلكه شكست را مقدمة پيروزي خود در نظر بگيرد. سختي‌ها اگر با صبر تؤام باشد، نردبان ترقي است و موجب پختگي انسان مي‌شود.


رنج‌ها، سختي‌ها و دشواري‌ها و مصائب زندگي جزء اجتناب‌ناپذير زندگي و از سنت‌هاي پروردگار مي‌باشد؛ چرا كه خداي متعال مي‌فرمايد: «و قطعاً همه شما را با چيزي از ترس و گرسنگي، زيان مالي و جاني و آفات زراعت آزمايش مي‌كنيم و صابران را بشارت و مژده ده»[147](بقره: 155)


منظور از بلاء، بلاهاي عمومي است كه دل‌ها را به وحشت مي‌اندازد، شكم‌ها را گرسنه مي‌سازد، دارايي‌ها را بر باد مي‌دهد و جان‌ها را به خطر مرگ مي‌افكند، محصولات را آفت مي‌زند. با وجود اين، خداوند مي‌فرمايد:


«بشيء من...» يعني اندكي از، گويا اشاره به اين است كه، اگر بلا بيشتر و بزرگ‌تر باشد، تاب و توان تحمل آن را نخواهيد داشت. پس اين از نهايت لطف و رحمت خداوند است كه به شما تخفيف داده و بيش از اين شما را به زحمت و مشقت نمي‌اندازد. اين همه تأكيد براي چيست؟ خداوند مي‌خواهد با اين تأكيدها، ضرورت صبر را بيان نمايد. نظير اين تأكيد بر ضرورت صبر و آزمون شديد انسان، در قرآن آمده است: «البته آزمون‌هاي مالي و جاني بسيار در پيش خواهيد داشت و بي‌ترديد و ناگزير از پيروان دروغين كتاب‌هاي آسماني پيشين و نيز از كساني‌كه مرام شرك را برگزيده‌اند، آزار و زخم زبان فراوان خواهيد ديد، اگر صبر پيش گيريد و تقوا پيشه كنيد، كه ثبات و تقوي سبب نيرومندي و قوت اراده در كارهاست»[148] (آل‌عمران: 186)


در ضرورت صبر بايد گفت: انسان در طول حيات خويش با رويدادهاي تنش‌زاي گوناگون و بي‌شماري مواجه مي‌شود كه اجتناب‌ناپذير زندگي است. در مواردي به صورت رويداد آسيبي، بارزترين منبع فشار رواني، تجربه مي‌شود. هرچه قدرت مهار و كنترل استرس‌ها و فراخواني توانمندي‌هاي روان‌شناختي بيشتر باشد، ميزان آسيب‌پذيري فرد نيز كاهش مي‌يابد. صبر از مهم‌ترين ويژگي‌هايي است كه، منجر به پايداري انسان در برابر حوادث پيش بيني نشده و حتي به ظاهر فراتر از توانايي‌هاي وي مي‌شود. در نتيجه، مانع از بروز اختلال در هيجانات مثل اضطراب و افسردگي و پرخاشگري مي‌شود. همچنين مانع از ايجاد اختلال در شناخت مي‌گردد. بنابراين، وجود ابزاري براي سنجش اين خصوصيت روان‌شناختي ضروري به نظر مي‌رسد.



روش تحقيق


براي تدوين مقياس صبر به سه دسته از منابع: قرآن و تفاسير، كتاب‌هاي حديث و كتاب‌هاي اخلاقي مراجعه شد. ابتدا، قرآن و آيات مرتبط با موضوع صبر مورد بررسي قرار گرفت و كليه آيات موجود در زمينه صبر استخراج گرديد. براي درك بهتر مفاهيم آيات، تفاسير زير مورد استفاده قرار گرفت:


1. تفسير الميزان (علامه طباطبايي).


2. تفسير نمونه (مكارم شيرازي و همكاران).


3. تفسير راهنما (هاشمي بهرماني).


4. تفسير نور (قرائتي).


5. تفسير اثني عشري (حسيني شاه عبدالعظيم).


6. تفسير خسروي (ميرزاخسرواني).


7. تفسير پرتوي از قرآن (آيت ا... طالقاني).


8. تفسير انوار درخشان (حسيني همداني).


9. تفسير احسن الحديث (قرشي).


10. سيماي صابران (القرضاوي).


در مرحله دوم، به كتاب‌هاي احاديث شيعه و سني زير مراجعه شد:


كتاب‌هاي حديث شيعه


1. اصول كافي (شيخ كليني).


2. بحار الانوار (علامه مجلسي).


3. وسائل الشيعه (شيخ حر عاملي).


4. غررالحكم و درر الحكم (آمدي).


5. مشكاة الانوار في غرر الاخبار (طبرسي).


6. مصباح الشريعه.


7. نهج البلاغه.


8. صحيفه سجاديه


9. ميزان الحكمه (محمدي ري شهري).


10. جلوه‌هاي حكمت (ناظم زاده قمي).


11. آثار الصادقين (احسان بخش).


12. نهج الفصاحه.


13. تحف العقول (ابن شعبه حرّاني).


كتاب‌هاي حديث اهل سنت


1. صحيح بخاري.


2. صحيح مسلم.


3. سنن ترمذي.


4. مؤطاء مالك.


5. مسند احمد حنبل.


6. سنن سنائي.


7. سنن ابي داوود.


8. سنن دارمي.


9. سنن اين ماجه.


در مرحله سوم، به كتاب‌هاي اخلاقي زير مراجعه شد:


1. ترجمه جامع السعادات (ملامهدي نراقي).


2. محجة البيضاء (ملامحسن فيض كاشاني).


3. احياء علوم الدين (امام محمد غزالي).


4. چهل حديث (امام خميني).


5. استقامت (آيت ا... سيد رضا صدر).


6. معراج السعادة (ملا احمد نراقي).


7. مسكن الفؤاد (شهيد ثاني).


پس از بررسي متون فوق، سؤالات اوليه استخراج شد. اين سؤالات در سه مقوله صبر در سختي، صبر بر طاعت و صبر بر گناه تنظيم شدند. سپس، توسط شش نفر از كارشناسان و استادان معارف اسلامي، مقوله‌بندي شده و نوع سؤالات مورد بررسي قرار گرفت. و پس از اعمال نظرات، مورد تأييد ايشان قرار گرفت. همچنين از نظر روان‌شناختي توسط دو نفر از استادان روان‌شناسي سؤالات، مورد بررسي واقع شد و در نهايت، تأييد شد. از نظر روان‌سنجي نيز مورد بررسي يك نفر از استادان روان‌سنجي واقع شد و در نهايت، مورد تأييد قرار گرفت. در نهايت، مقياس مورد نظر با 48 سؤال حاصل شد كه در مقولة صبر در سختي، 24 سؤال، در مقولة صبر بر طاعت، 14 سؤال و در مقوله صبر از گناه، 10 سئوال طراحي شد. به دليل اينكه در بررسي متون اسلامي، وزنه صبر در سختي سنگين تر از صبر بر طاعت و صبر در برابر گناه بود، در تنظيم سؤالات پرسش‌نامه نيز سعي شد تا تعداد سؤالات اين مقوله بيشتر باشد.


شماره سؤالات مربوط به مقوله صبر در سختي؛ سؤالات شماره 1، 2، 4، 5، 8، 9، 14، 15، 22، 23، 25، 28، 29، 30، 31، 32، 34، 35، 36، 39، 40، 43، 45، 48 مي‌باشد. شماره سؤالات مربوط به مقوله صبر از گناه، سؤالات شماره 3، 7، 10، 16، 21، 27، 33، 37، 38 و 44 مي‌باشد. بقيه سؤالات مربوط به مقوله صبر در طاعت است.( به پيوست مراجعه شود)



دستور اجرا


«اين پرسش‌نامه شامل 48 سؤال است، چگونگي وضعيت خود در هر سؤال را با علامت ضربدر در مقابل يكي از پنج گزينه در پاسخنامه مشخص نمائيد. دقت كنيد سؤالي را بدون پاسخ نگذاريد».



نمره‌گذاري


براي محاسبه نتايج، سؤالات شمارة 2، 7، 15، 21، 23، 33، 34، 36، 37، 38، 40، 42، 43، 44 و 48 براي گزينه «هميشه»، عدد صفر و براي گزينه «اغلب»، عدد يك و براي «معمولاً» عدد دو، براي «گاهي» عدد سه و براي «به ندرت» عدد چهار منظور گرديد. ساير سؤالات پرسش‌نامه به صورت معكوس امتياز داده شد. نمرة نهايي مقياس سنجش صبر، بين 0 الي 192 مي‌باشد.



آزمودني‌ها


با استفاده از روش نمونه‌برداري تصادفي خوشه‌اي چند مرحله‌اي، از ميان دانش‌آموزان دختر سال اول دبيرستان‌هاي شهر تهران، 148 دانش‌آموز از يكي دبيرستان‌هاي منطقه 17 آموزش وپرورش شهر تهران به عنوان نمونه تحقيق انتخاب شدند.



اعتبار مقياس سنجش صبر:


مقياس سنجش صبر، پس از تنظيم توسط نه نفر از استادان علوم و معارف اسلامي، از نظر مقوله‌بندي و نوع سؤالات مورد بررسي و محتواي آن تأييد گرديد. سپس، توسط دو تن از استادان روان‌شناسي نيز تأييد شد. (اعتبار محتوا).



نتايج


براي محاسبه پايايي مقياس سنجش صبر، از آلفاي كرونباخ استفاده شد.آلفاي كرونباخ مقياس سنجش صبر پس از اجرا بر روي 148 نفر از دانش آموزان 866/0 به دست آمد. ضريب همبستگي هر سؤال با كل آزمون و ضريب كرونباخ آزمون در صورت حذف هر سؤال در جدول يك نمايش داده شده است و پاياني زير مقياس صبر در سختي 792/0، پاياني زير مقياس صبر در برابر طاعت 747/0 و پايايي زير مقياس صبر بر گناه 517/0 بدست آمد. ضريب همبستگي هر سؤال با كل نمره زير مقياس و ضريب كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سؤال در جداول شماره دو، سه، چهار نشان داده شده است. همبستگي نمرات مقياس با مقياس اصلي و با ديگر زير مقياس‌ها، در جدول شماره پنج نشان داده شده است.


پس از دو هفته از اجراي مقياس سنجش صبر، مجدداً براي 30 نفر از دانش‌آموزان، كه به طور تصادفي انتخاب شده بودند، مقياس مورد نظر اجرا گرديد كه ضريب همبستگي بين نمرات آزمون اول و دوم 93% به دست آمد.


جدول1: ضريب همبستگي هر سؤال با كل مقياس صبر و ضريب آلفاي كرونباخ مقياس در صورت حذف هر سؤال

















ضريب كرونباخ در صورت حذف هر سؤال

ضريب همبستگي هر سؤال با كل مقياس

شماره سؤال

863/0

866/0


867/0


861/0


861/0


862/0


866/0


865/0


862/0


866/0


862/0


865/0


865/0


865/0


869/0


866/0


864/0


864/0


863/0


863/0


867/0


863/0


866/0


861/0


862/0


861/0


863/0


864/0


862/0


860/0


859/0


861/0


865/0


864/0


861/0


866/0


866/0


861/0


862/0


866/0


863/0


864/0


864/0


865/0


864/0


863/0


861/0


865/0



364/0

199/0


135/0


482/0


472/0


417/0


219/0


249/0


396/0


195/0


437/0


231/0


238/0


251/0


529/0


177/0


311/0


343/0


356/0


331/0


145/0


330/0


211/0


464/0


420/0


493/0


359/0


329/0


427/0


516/0


562/0


464/0


264/0


328/0


467/0


209/0


204/0


347/0


441/0


173/0


368/0


284/0


295/0


276/0


332/0


350/0


518/0


229/0



1

2


3


4


5


6


7


8


9


10


11


12


13


14


15


16


17


18


19


20


21


22


23


24


25


26


27


28


29


30


31


32


33


34


35


36


37


38


39


40


41


42


43


44


45


46


47


48




جدول2: ضريب همبستگي هر سؤال با كل زير مقياس صبر در سختي و ضريب آلفاي كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سؤال

















ضريب آلفاي كرونباخ در صورت حذف هر سؤال

ضريب همبستگي هر سؤال با زير مقياس

سئوال

787/0

793/0


774/0


775/0


789/0


780/0


789/0


802/0


788/0


789/0


781/0


774/0


779/0


774/0


770/0


780/0


788/0


779/0


791/0


776/0


791/0


789/0


788/0


791/0



281/0

166/0


532/0


524/0


240/0


418/0


247/0


019/0


264/0


254/0


415/0


339/0


438/0


553/0


593/0


435/0


284/0


429/0


202/0


492/0


202/0


249/0


264/0


203/0



1

2


4


5


8


9


14


15


22


23


25


28


29


30


31


32


34


35


36


39


40


43


45


48




جدول 3: ضريب همبستگي هر سؤال با كل زير مقياس صبر در برابر گناه و ضريب آلفاي كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سؤال

















ضريب آلفاي كرونباخ زير مقياس صبر در برابر گناه در صورت حذف هر سؤال

ضريب همبستگي هر سؤال با كل زيرمقياس

سؤال

528/0

505/0


496/0


548/0


517/0


486/0


463/0


496/0


420/0


423/0



92/0

172/0


201/0


007/0


128/0


238/0


309/0


203/0


433/0


416/0



3

7


10


16


21


27


33


37


38


44




جدول 4: ضريب همبستگي هر سؤال با كل زير مقياس صبر بر طاعت و ضريب آلفاي كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سؤال

















ضريب الفاي كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سئوال

ضريب همبستگي هر سئوال با زيرمقياس

سؤال

716/0


724/0


744/0


750/0


748/0


733/0


727/0


726/0


708/0


728/0


735/0


759/0


733/0


725/0



498/0


446/0


235/0


201/0


250/0


376/0


425/0


426/0


564/0


425/0


340/0


128/0


356/0


459/0



6


11


12


13


17


18


19


20


24


26


41


42


46


47




جدول 5: همبستگي زير مقياس‌هاي آزمون صبر با يكديگر و با كل آزمون










































نمره صبر بر گناه

نمره صبر بر طاعت

نمره صبر در سختي

نمره كل آزمون

آزمون

(**)680/0

(**)844/0

(**)923/0

1

نمره كل آزمون

(**)478/0

(**)66/01

1

(**)923/0

نمره صبر در سختي

(**)421/0

1

(**)661/0

(**)844/0

نمره صبر بر طاعت

1

(**)421/0

000/0



(**)478/0

000/0



(**)680/0

000/0



نمره صبر در برابر گناه


** همبستگي معني دار است در سطح 01/0 (دو دامنه)



نتيجه‌گيري


صبر يكي از راهبرد‌هاي مذهبي در برابر رويداد‌هاي تنش‌زا به ويژه براي نوجوانان است كه از تجربه كمتري در كنترل فشار رواني نسبت به بزرگسالان بر خوردارند و آينده‌سازان كشور محسوب مي‌شوند. با توجه به نقشي كه صبر مي‌تواند در بهداشت رواني نوجوانان ايفا كند، مقياسي براي اندازه‌گيري اين خصوصيت روان‌شناختي در نوجوانان تهيه گرديد. به كمك اين مقياس، مي‌توان نوجواناني را كه فاقد اين خصوصيت هستند، شناسايي و با آموزش‌هاي عملي برگرفته از دين و مباني روان‌شناختي در زمينه صبر، گامي در جهت بهداشت رواني آنان برداشت.



پيوست


دانش آموز عزيز


خواهشمند است، وضعيت خود را در هر عبارت، با ضربدر در برگه پاسخنامه مشخص نماييد. همكاري شما، ما را در انجام يك كار پژوهشي ياري خواهد كرد.


1. زماني‌كه با مشكلي روبرو مي‌شوم، با نماز خواندن از خدا كمك مي‌گيرم.


2. من ازگرفتاري‌هاي زندگي‌ام به ديگران شكايت مي‌كنم.


3. من در نگاه كردن به هر آنچه ديدني است، براي خود محدوديتي قايل هستم.


4. در برابر سختي‌هاي زندگي، بسيار مقاومت مي‌كنم.


5. اگر با مشكلي مواجه شوم، آن را تحمل مي‌كنم تا بالاخره راه چاره‌اي براي آن پيدا كنم.


6. مراقبت و مداومت بر نمازهاي پنجگانه، از برنامه‌هاي روزانه من است.


7. اگر كسي در حق من بدي كند، به شدت با او مقابله مي‌كنم.


8. معتقدم هر سختي و دشواري كه از جانب ديگران به من مي‌رسد، آزمايشي از سوي پروردگارم مي‌باشد.


9. وقتي در زندگي چيزي را از دست مي‌دهم، با يادآوري نعمت‌هايي كه دارم، آن رنج را بهتر تحمل مي‌كنم.


10. من در گفتن هر آنچه گفتني است، براي خود محدوديت قايل مي‌شوم.


11. در مقابل خطاهاي ديگران، خود را كنترل مي‌كنم.


12. دوستان و اطرافيان مرا به خوش قولي مي‌شناسند.


13. طعنه يا تمسخر اطرافيان و دوستان موجب نمي شود تا خلاف ارزش‌هايي كه بدان معتقدم رفتار كنم.


14. من به هنگام انجام دادن يك كار جدي و مهم، بعضي از كارهاي لذت بخش و غير ضروري را ترك مي‌كنم.


15. من هنگامي‌كه در راه رسيدن به هدفم به سختي يا مشكلي دچار شوم، هدفم را تغيير مي‌دهم.


16. من در شنيدن هر آنچه شنيدني است، براي خود محدوديت قايل مي‌شوم.


17. اگر بين من و دوستم قهر اتفاق بيافتد، زودتر از او براي آشتي اقدام مي‌كنم.


18. من در زمان انجام كار خير، مراقب هستم آن كار رنگ خدايي داشته باشد.


19. به قول و عهدي كه با خدا مي‌بندم، وفادار مي‌مانم.


20. من پاسخ بدي را با خوبي مي‌دهم.


21. من در برابر فشار اميال و خواسته‌هايم، ناتوان هستم.


22. من در حوادث ناگوار يا غير منتظره زودتر از اطرافيان بر خود مسلط مي‌شوم.


23. در سختي‌ها و گرفتاري‌ها، دچار يأس و نااميدي مي‌شوم.


24. اگر به هر دليلي يكي از نمازهاي واجبم قضا شود، فوراً قضاي آن را به جا مي‌آورم.


25. من وقتي تصميم به شروع كاري مي‌گيرم، آن‌قدر ادامه مي‌دهم تا آن كار را به پايان رسانم.


26. من اگر كار ناشايستي انجام دهم، سعي مي‌كنم آن را با يك كار خوب جبران كنم.


27. من در رفت و آمدهاي روزانه، براي خود ضوابط و محدوديت‌هايي قايل هستم.


28. اگر زمان رنج و سختي طولاني شود، دچار بي‌تابي مي‌شوم.


29. ايمان دارم در شكيبايي و تحمل سختي ها، راحتي و گشايش وجود دارد.


30. كارهاي دشوار، بيش از آن كه مرا نا اميد كند، وادار مي‌سازد تا با شكيبايي درصدد غلبه بر آن برآيم.


31. در ناملايمات زندگي، صبر مي‌كنم؛ زيرا معتقدم موفقيت محصول صبر است.


32. من با تحمل فشارهاي زندگي، به دنبال عاقبت خيري هستم.


33. در قضاوت نسبت به ديگران عجله مي‌كنم.


34. وقتي در صف به انتظار نوبت مي‌ايستم، انتظار كشيدن برايم دشوار است و كلافه مي‌شوم.


35. من به هنگام گرفتاري، همواره به ياد انسان‌هاي با استقامت مي‌افتم.


36. بي‌حوصلگي و سستي، فرصت پيشرفت را از من مي‌گيرد.


37. من علاقمند به دانستن اسرار ديگران هستم.


38. من به هنگام خشم، ناسزا مي‌گويم.


39. وقتي فكر مي‌كنم كه مشكلاتم مي‌توانست دشوارتر از اكنون باشد، احساس قوت مي‌كنم.


40. من وقتي در كاري موفق نمي‌شوم، از آن كار دلسرد مي‌شوم.


41. من دوستانم را به كارهاي خوب سفارش مي‌كنم.


42. من برخي از كارها را بر خلاف رضايت والدين انجام مي‌دهم.


43. من در برابر آزار و أذيت همسايگان، تحمّلم را از دست مي‌دهم.


44. اگر كسي از من انتقاد كند، سعي مي‌كنم در فرصت مناسبي تلافي كنم.


45. من براي موفقيت و سعادتمند شدن بسيار تلاش مي‌كنم.


46. من مقداري از پول ماهيانه يا هفتگي‌ام را به صندوق صدقات مي‌اندازم.


47. من قبل از انجام هركاري، به رضاي خدا از انجام آن كار توجه مي‌كنم.


48. من از هر چيزي خوشم بيايد آن را مي‌خرم.


 




* دکتراي روان‌شناسي دانشگاه علامه طباطبايي دريافت: 13/8/87 ـ پذيرش: 17/12/87.


[142]. مرتضي مطهري، «حكمت‌ها و اندرزها»، روزنامة اطلاعات، ش 23604 و ش 23905، ص 3 و 14.


[143]. سيداصغر ناظم‌زاده، قمي، جلوه‌هاي حكمت، ص 50.


[144]. محمد محمدي‌اشتهاردي، صبر و مقاومت در سيرة پيشوايان، ص 35.


[145]. «الصبر ثلاثه: صبر عند المصيبه و صبر علي الطاعه و صبر عن المعصيه»، کليني، (ابي جعفر بن يعقوب كليني، اصول کافي، ترجمه و شرح جواد مصطفوي، ج 2، باب الصبر، ص 210).


[146]. ناصر مكارم شيرازي، پيام قرآن: اخلاق در قرآن، ص 156.


[147]. بقره: 155.


[148]. يوسف قرضاوي، سيماي صابران در قرآن، ترجمة محمد علي لساني فشاركي، ص 120.



منا بع


ـ قرضاوي، يوسف، سيماي صابران در قرآن، ترجمه محمد علي لساني فشاركي، (1378)، ويرايش دوم، قم، انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم، 1978، چ دوم.


ـ كليني، ابي جعفر بن يعقوب، اصول كافي، ترجمه و شرح جواد مصطفوي، تهران، وفا، 1382.


ـ محمدي اشتهاردي، محمد، صبر و مقاومت در سيره پيشوايان، مجله پاسدار اسلام، شماره 274، 1383.


ـ مطهري، مرتضي، حكمت‌ها و اندرزها، روزنامه اطلاعات، ش 23904؛ 23905، 18 و 19، ارديبهشت، 1386، ص 3 و 14.


ـ مكارم شيرازي، ناصر، پيام قرآن: اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه تفسير قرآن كريم، 1377.


ـ ناظم‌زاده قمي، سيداصغر، جلوه‌هاي حكمت، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم، چ چهارم، 1380.