فصل نامه علمی - پژوهشی
فصل نامه علمی - پژوهشی روان شناسي و دين

بایگانی نشریه

نقش مذهب در کاهش پرخاشگري

سيدسلمان علوي*/ مرتضي ثابت قدم**/ سيامك امانت***/ زهره نورايي****/ اعظم حسيني*****


چكيده


پژوهش حاضر به بررسي نقش مشاركت افراد در مراسم مذهبي مساجد و برگزاري آداب مذهبي مشترك، در كاهش و كنترل پرخاشگري مي‌پردازد. اين مقال با روشي توصيفي تحليلي و با استفاده از روش نمونه گيري تصادفي 420 شركت كننده در مساجد شهر اصفهان با 420 غير شركت كننده در سال 1385 انتخاب گرديدند و با مقياس پرخاشگري از طريق پرسش‌نامه AGQ مورد بررسي قرار گرفتند.


نتايج نشان مي‌دهد که، بين دو گروه (مسجدي و غير مسجدي) در ميزان پرخاشگري تفاوت معناداري وجود دارد. همچنين بين دفعات حضور در مسجد و ميزان پرخاشگري رابطه معکوس وجود دارد؛ يعني هر چه ميزان دفعات مراجعه به مسجد بيشتر باشد، از ميزان پرخاشگري کاسته مي‌شود. همچنين ميزان پرخاشگري در مردان بيش از زنان و افراد مجرد بيش از افراد متأهل مي‌باشد.

كليد واژه‌ها: پرخاشگري، مسجد، مذهب، مراسم مذهبي.





مقدّمه


رفتار ديني انسان‌ها حاكي از آن است كه بشر در طول تاريخ نيازمند به دين بوده و حريم خاص و مشخصي را براي انجام فرايض خود اختصاص داده است. اسلام دين صلح و آرامش است و در آيين و قالب آيات الهي، روايات و احاديث، پيروان اين دين به حسن خلق، آرامش و صلح جويي دعوت شده‌اند. وانگهي، جامعه جهاني با بزرگ‌ترين تهديد، يعني پرخاشگري از نوع سادة لفظي تا انواع فيزيكي آن و در نهايت، ترور روبه‌روست. با علم به اهميت اين پديده، جا دارد تا رفتار و تمايلات پرخاشگرانه در انسان‌ها مورد مطالعه قرار گيرد.


سؤال عمده‌اي كه وجود دارد اين است: آيا شركت در مراسم مذهبي در قالب حضور در مكان‌هاي مقدس، نظير مساجد، مي‌تواند ارتباطي با كاهش پرخاشگري داشته باشد؟ از آن‌رو كه از مساجد به عنوان پايگاهي مستحكم در جهت برگزاري آداب مذهبي و نيز فراهم آوردن يك كانون حمايت اجتماعي در كنار برگزاري مراسم مشترك مذهبي ياد مي‌شود، بر آن شديم به مقايسة ميزان پرخاشگري افراد مراجعه كننده به مساجد شهر اصفهان با افراد غيرمراجعه كننده بپردازيم. با تحقيق و بررسي در كتب اسلامي، مقالات و مجلات درمي‌يابيم كه مانند همه وجوه زندگي، كامل‌ترين دستورات و توصيه‌ها و الگوهاي نمونه اخلاقي در اسلام و تاريخ اسلامي وجود دارد. روح و محتواي فرهنگ ديني ما بر پاية ارتباط، صميميت، تعاون، همدردي و عاطفه استوار است، به گونه‌اي كه در همه جا انسان‌ها به آرامش و دوري از پرخاشگري توصيه شده‌اند. جلوه‌هاي اين فرهنگ بالنده نيز در دستورالعمل‌هاي اخلاق اسلامي ديده مي‌شود و همواره مساجد در طول تاريخ اسلام پايگاهي براي تبليغ و ايجاد آگاهي در مورد اين مسائل بوده است.


شركت در مراسم مذهبي مي‌تواند نقش مؤثري در جلوگيري از ابتلا به مشكلات رواني فرد داشته باشد. انجمن آموزش از كشيشان تمام مذاهب خواسته كه نقش مؤثري در كمك به بيماران رواني داشته باشند و در مبارزه با ناهنجاري‌هاي ناشي از بيماري‌هاي رواني پيشقدم باشند.[206]


اين امر براي متخصصان بهداشت روان مهم است كه اعتقادات و مراسم مذهبي مراجعانشان را بشناسند و از آن به عنوان يك منبع جايگزيني مهم و حمايتي استفاده كنند. اسلون[207] و همكارش اميلياگليلا[208] كه در مركز بهداشت دانشگاه كلمبيا كار مي‌كنند، با بررسي‌هايي كه انجام دادند، بر تأثير مكان‌هاي مذهبي در كاهش پرخاشگري و آرامش رواني افراد تأكيد كرده‌اند.[209]


طبق مطالعات دانشگاه دوك،[210] عبادت با روحيه بالاتر، آشفتگي كمتر، احساس تنهايي كمتر و نارضايتي كمتر از زندگي و توانايي بيشتر در سازگاري با فشارها رابطه دارد.[211]


همچنين مطالعه كاروليناي شمالي نشان داد كه هر چه افراد در فعاليت‌هاي مذهبي مشاركت منظم‌تري دارند، از سلامتي بيشتري برخوردارند.[212]


مطالعه مذهب كاتوليك نشان مي‌دهد كه عبادت مرتب و مكرر، روي سلامت فرد تأثير مي‌گذارد و اين نوع عبادت سلامت روان فرد را تحت تأثير قرار مي‌دهد.[213]


طبق بررسي‌هايي كه در كلينيك «ميو»[214] در «راچستر»[215] انجام شده، رابطه مثبت بين شركت در مراسم مذهبي و كاهش اختلالات رفتاري از جمله پرخاشگري تأييد شده است.[216]


با توجه به صنعتي شدن جوامع و افزايش محرك‌هاي استرس‌زا شاهد افزايش روزافزون رفتارهاي نابهنجار از جمله پرخاشگري هستيم. پرخاشگري از عواملي است كه آثار مخربي در روابط اجتماعي به جا مي‌گذارد. با توجه به پيشينة مطالعه درمي‌يابيم كه شركت منظم در آداب مذهبي مي‌تواند نقش مؤثري در جلوگيري از ابتلا به مشكلات رواني فرد از جمله پرخاشگري داشته باشد.


با ذكر اين مقدّمه و نگاهي به مطالعات پيشين، درمي‌يابيم كه اين مطالعات بيشتر در زمينه اديان غير از اسلام بوده و به موضوع خاص پرخاشگري نيز در اين حيطه توجه كمتري شده است. توجه به اين نكته مهم است كه براي يافتن راه حلي در جهت تعالي يك جامعه، بايد فرهنگ و مردم آن جامعه را شناخت و با توجه به آن از علايق، گرايش‌ها و فرهنگ آن ملت در جهت نيل به اين هدف سود جست. آنچه مسلم است در جامعه ما شركت در مراسم مذهبي از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است و از مساجد همواره به عنوان پايگاهي مستحكم در جهت برگزاري آداب مذهبي و همچنين فراهم آوردن يك كانون حمايت اجتماعي در كنار برگزاري مراسم مشترك مذهبي ياد مي‌شود. از اين‌رو، بر آن شديم تا افراد مراجعه كننده به مساجد را از نظر يكي از اختلالات رفتاري، يعني پرخاشگري، نسبت به افراد غير مراجعه كننده به مسجد مورد بررسي قرار دهيم و به اين سؤال پاسخ دهيم كه آيا شركت در مراسم مذهبي در قالب حضور در مساجد مي‌تواند ارتباطي با كاهش پرخاشگري داشته باشد؟



روش‌ها و مواد


جامعه آماري اين پژوهش شامل دو گروه است: گروه «مورد» (افراد مراجعه كننده به مساجد شهر اصفهان) و گروه «شاهد» (افرادي كه به مسجد مراجعه نمي‌كنند). گروه اخير از بين مراجعه كنندگان به پارك‌هاي شهر اصفهان در زمان اجراي تحقيق انتخاب شدند. روش انجام مطالعه به صورت مطالعه توصيفي ـ تحليلي[217] از نوع مقطعي[218] مي‌باشد و بدين منظور و بر اساس توان آزمون براي هر كدام از گروه مورد و شاهد حجم نمونه‌اي برابر با 420 نفر در نظر گرفته شد.


نمونه مورد مطالعه از مناطق پنج‌گانه شهر اصفهان انتخاب شدند. انتخاب گروه «مورد» به اين صورت انجام گرفت كه از مساجد موجود در مناطق پنج‌گانه شهر اصفهان به تصادف از هر منطقه 3 مسجد و در كل 15 مسجد انتخاب شد. انتخاب گروه «شاهد» هم به اين صورت بود كه از مناطق پنج‌گانه شهر اصفهان از هر منطقه يك پارك به صورت تصادفي انتخاب شد. در هر گروه، افراد برحسب جنسبت به دو گروه مذكر و مؤنث و بر اساس وضعيت تأهل به دو گروه مجرد و متأهل تقسيم شدند. بر اساس ميزان مراجعه به مسجد، افراد به سه گروه مراجعه كننده «يك بار در هفته»، «دو بار در هفته» و «بيش از دو بار در هفته» تقسيم شدند.


ابزار جمع آوري اطلاعات اين پژوهش، پرسش‌نامه AGQ [219] مي‌باشد. اين پرسش‌نامه شامل 30 سؤال 4 گزينه‌اي است كه 14 سؤال آن «خشم»، 8 سؤال آن «تهاجم» و 8 سؤال آن «كينه‌توزي» را مي‌سنجد. هر يك از سؤالات پرسش‌نامه داراي 4 گزينه به روش ليكرت (هرگز، به ندرت، گاهي اوقات و هميشه) است و به ترتيب نمره 0، 1، 2و3 براي آن در نظر گرفته شد. نمره بزرگ‌تر يا مساوي 45 به عنوان فرد پرخاشگر در نظر گرفته مي‌شود. اين پرسش‌نامه توسط نجاريان و زاهدي‌فرد (1375) در ايران هنجاريابي شده و پايايي آن 85% گزارش شده است.[220] همچنين اسماعيلي‌دهقي(1385) در پژوهشي آلفاي كرونباخ پرسش‌نامه را بر روي حدود 120 نفر از پرسنل پرستاري بخش‌هاي اطفال بيمارستان‌هاي علوم پزشكي اصفهان را در حدود 93/88/0 به دست آورد.[221]


نتايج تحقيق با توجه به هدف مورد نظر، به كمك آمار توصيفي و آزمون T- student , Chi-Square و همبستگي پيرسون و با كمك نرم افزار آماري spss12 تجزيه و تحليل گرديد.



يافته‌ها


نتايج نشان داد ميانگين نمره كل پرخاشگري براي گروه مسجدي برابر با 32/32 و براي گروه غيرمسجدي برابر با 89/47 است كه اين ميزان در سطح 05/0> P value معنادار است. بنابراين، فرض رابطه بين اين دو پذيرفته مي‌شود؛ يعني ميزان پرخاشگري در گروه افراد مسجدي كمتر از گروه افراد غيرمسجدي است.


همچنين فرض وجود رابطه بين ميزان پرخاشگري و تعداد دفعات مراجعه به مسجد نيز تأييد شد (05/0> P value). از اين‌رو، افرادي كه در هفته بيش از دو بار به مسجد مراجعه مي‌كنند داراي كمترين ميزان پرخاشگري هستند.


فرض رابطه بين ميزان پرخاشگري و جنسيت نيز پذيرفته مي‌شود

(05/0> P value)؛ يعني ميزان پرخاشگري در بين زنان كمتر از مردان است.


ميزان همبستگي بين ميزان پرخاشگري و سن برابر با 60/0- محاسبه شد كه در سطح 000/0= P value معنادار است. از اين‌رو، رابطه معكوس بين اين دو پذيرفته مي‌شود؛ يعني هرچه سن بيشتر شود ميزان پرخاشگري كمتر مي‌شود. همچنين بيشترين ميزان پرخاشگري در گروه سني 18 تا 30 سال مشاهده شد.


همچنين فرض وجود رابطه بين ميزان پرخاشگري و وضعيت تأهل نيز پذيرفته مي‌شود (05/0> P value) از اين‌رو، ميزان پرخاشگري در افراد متأهل كمتر از افراد مجرد است.



نتيجه‌گيري


هدف اصلي مطالعه حاضر بررسي مقايسه‌اي ميزان پرخاشگري در افراد مراجعه كننده به مساجد شهر اصفهان و افراد غير مراجعه كننده بوده است. همچنين بررسي ميزان پرخاشگري در افراد مراجعه كننده به مسجد برحسب سن، جنس، وضعيت تأهل و تعداد دفعات مراجعه به مسجد نيز بررسي شد.


نتايج نشان داد كه ميزان پرخاشگري در گروه مسجدي كمتر از گروه غيرمسجدي است (05/0> P value). در مطالعه‌اي هم كه در بوسني و هرزگوين بر روي 360 نفر انجام شد، آثار مذهب بر سلامت روان اين‌گونه سنجيده شد: شركت در مراسم مذهبي، رفتار پرخطر و رفتارهاي تكانه‌اي، پرخاشگري، افسردگي و تعارضات روحي را كاهش مي‌دهد. در مقابل، در گروهي از افراد كه در مراسم مذهبي شركت نمي‌كردند، ترس، اعتماد به نفس پايين، اضطراب، ناپايداري عاطفي، و انرژي جسمي اندك به ميزان بالايي مشاهده شد.[222] و اين به دليل آن است كه با شركت در مراسم مذهبي اميد و احساس و تسلط بر سرنوشت شخص فراهم مي‌شود و از اين نظر فرد قدرتي را به دست مي‌آورد كه با سختي‌ها مقابله نمايد. چنين عقايدي نتايج روان‌شناختي قدرتمندي دارد و مي‌تواند براي آنهايي كه پرخاشگر هستند و احساس بي‌ثباتي مي‌كنند آرامش بياورد. همچنين شركت در مراسم مذهبي باعث مي‌شود افراد به جاي خود، روي خدا متمركز شوند و اين چيزي است كه در مسجد پيوسته تمرين مي‌شود.


بين دو عامل جنس و ميزان پرخاشگري، فرض وجود رابطه بين اين دو عامل پذيرفته مي‌شود؛ يعني ميزان پرخاشگري در مردان بيشتر از زنان است

(05/0> P value). در مطالعه مشابهي هم لاند و همكاران (2001) در پژوهش خود كه به بررسي اثر اعمال مذهبي بر انواع پرخاشگري روي مردان و زنان انجام دادند به اين نتيجه رسيدند كه شركت در مراسم مذهبي به طور قابل توجهي انواع رفتارهاي پرخاشگرانه را در هر دو گروه مردان و زنان كاهش مي‌دهد كه اين كاهش پرخاشگري در زنان بيشتر مشاهده شده است.[223]


ميزان همبستگي بين ميزان پرخاشگري و سن برابر با 60/0- محاسبه شد كه در سطح 05/0> P value معنادار است. در مطالعه‌اي كه نيز در آمريكا در سال 1999 توسط ولز بر روي 600 نفر در محدوده سني 15ـ60 سال انجام شد، به اين نتيجه رسيدند كه بين سن و پرخاشگري رابطه معكوس وجود دارد، يعني هر چه سن بالاتر رود پرخاشگري كاهش مي‌يابد.[224]


بين دو عامل تعداد دفعات مراجعه به مسجد و پرخاشگري هم رابطه معنادار است (05/0> P value)؛ يعني هر چه تعداد دفعات مراجعه به مسجد زيادتر شود، ميزان پرخاشگري كمتر مي‌شود. در تحقيقي نيز كه استورچ (2002) بر روي گروهي از ورزشكاران دانشجو انجام داد، به اين نتيجه رسيد كه ورزشكاراني كه به طور منظم و هفتگي به كليسا رفته‌اند رفتارهاي پرخاشگرانه كمتري را در طي مسابقات ورزشي از خود بروز داده‌اند.[225]


چنين به نظر مي‌رسد افرادي كه دفعات بيشتري به مسجد مي‌روند پايبندي بيشتري براي حضور در مراسم مذهبي دارند. اين افراد طي هر مرتبه حضور خود اين رفتار مثبت را مرتباً در خود تقويت مي‌نمايند. از اين‌رو، فرصت بيشتري براي مستحكم‌تر كردن اعتقادات مذهبي، تعامل با ديگران، افزايش صبر و سازگاري با ديگران را دارند. در نتيجه، سيكل تفكر مثبت و اعمال مذهبي مكرر با حضور بيشتر در مسجد و فضاي معنوي آن تكرار مي‌شود. بنابراين، ميزان پرخاشگري در اين افراد كمتر است.


بين دو عامل وضعيت تأهل و پرخاشگري هم رابطه معنادار است.

(05/0> P value)؛ يعني ميزان پرخاشگري در افراد متأهل كمتر از افراد مجرد است. طبق مطالعات دانشگاه دوك هم كه طي آن، ارتباط بين شركت در مراسم مذهبي و مؤلفه‌هاي سلامت روان در بين افراد متأهل و مجرد سنجيده شد، شركت مرتب در مراسم مذهبي به طور مشخص باعث روحيه بالاتر، آشفتگي كمتر، احساس تنهايي كمتر، نارضايتي كمتر از زندگي و توانايي بيشتر در سازگاري با فشارها به ميزان بيشتري در بين افراد متأهل مي‌شود.[226] چنين به نظر مي‌رسد كه افراد متأهل از همسر خود به عنوان يك منبع مهم پشتيباني و همدلي بهره مي‌جويند. به همين دليل، به واسطه داشتن كانون خانوادگي مستحكم در روابط اجتماعي و مشكلات و موقعيت‌هاي تنش‌زا از آرامش بيشتري برخوردارند و در حل مسائل و مشكلات خود از همفكري اعضاي خانواده خود استفاده بيشتري مي‌كنند و در نتيجه، پرخاشگري در اين افراد به ميزان كمتري مشاهده مي‌شود.


با توجه به نتايج اين تحقيق مي‌توان چنين دريافت كه شركت در مساجد نقش مهمي در كاهش پرخاشگري به عنوان يك معضل اجتماعي مهم دارد. مراجعه به مسجد و شركت در آداب مذهبي مشترك آثار رواني فردي و اجتماعي مهمي به همراه دارد. مسلمانان در مساجد علاوه بر انجام فرايض ديني خود به نوعي ارتباط سالم و عاطفي با ديگر افراد جامعه دست مي‌يابند. ايجاد حس همدلي، نوع‌دوستي، رفع مشكلات ديگران و رعايت حقوق ديگران، با حضور در مسجد ميسر مي‌شود. انجام فرايض ديني به طور مشترك احساس همبستگي و صميميت بيشتري بين افراد ايجاد مي‌كند و افراد با مراجعه به مسجد آرامش رواني بيشتري يافته، در برخورد با مشكلات صبر و تحمل بيشتري پيدا مي‌كنند و به ندرت رفتارهاي پرخاشگرانه از خود بروز مي‌دهند. از اين‌رو، مي‌توان فعاليت مسجد را از وضعيت كنوني گسترده‌تر ساخت و از اين پايگاه به عنوان يك كانون فعال براي ارتقاي آرامش رواني و كاهش ناهنجاري‌هاي اجتماعي استفاده كرد. استفاده از مساجد براي فعاليت‌هاي اجتماعي و فراگيري مهارت‌هاي زندگي در كنار برگزاري فرايض ديني، مستلزم تبليغات بيشتري است. بايد شرايطي در جامعه فراهم شود كه همه افراد در سنين و مشاغل بتوانند فرايض ديني خود را به صورت دسته‌جمعي در مساجد برگزار نمايند. از اين‌رو، ضروري است كه به موضوع نقش مساجد در پيش‌گيري و كنترل بسياري از ناهنجاري‌هاي اجتماعي به عنوان يك موضوع عمده در سطح كلان تصميم گيري نگريسته شود و در اين رابطه تصميمات لازم با همكاري نهادهاي مربوط انجام و اجرا شود.




* کارشناس ارشد روان‌شناسي، دانشگاه علوم پزشکي اصفهان. دريافت: 19/11/78 ـ پذيرش: 13/12/78


** عضو هيئت علمي مرکز تحقيقات علوم رفتاري دانشگاه علوم پزشکي اصفهان.


*** و **** روان‌پزشک ـ دانشگاه علوم پزشکي اصفهان.


***** پزشک عمومي


[206]. Paloma M.M., pendelion BF. "The effects of prayer and prayer experiences on measures of general well-being". Journal of psychology and theology. 1999: 71-83.


[207]. Slowen.


[208]. Emilia Glila.


[209]. Sloan E. Effects Of religiosity on Mental Health. 2005: 14-18.


[210]. Duke.


[211]. Saudia T.L., Kinnery M.R., Brown KC. Health Locus of Control and Helpfulness of prayer. 1991: 60-65.


[212]. Galanter M,larson D, Rubenstone T. "the impact of evangelical belief on clinical practice". American Journal of psychiatry. 2000: 90-95.


[213]. Loren G, Karl A. The Remarkable Health and Longevity Benefits of Participating regularly in a Community of Faith Enviromantn Health Prospect. 2003: 14-20.


[214]. Miow.


[215]. Rachester.


[216]. Phillips S.J., Whisnant J.P. Psychiatry Undermines Religion to Create a Mental Health State. 2003: 12-20.


[217]. Analytic- Descriptive.


[218]. Cross-Sectional.


[219]. Aggression Questionnaire.


[220]. Najjarian B. Constructing and Validity an Instrument of Measuring Aggression in Iranian Adolescent. Doctorate dissertation in general psychology school of psychology & educational science Shahid Chamran University. Ahvaz. 1996.


[221]. اسماعيلي دهقي، بررسي فراواني پرخاشگري در پرسنل پرستاري بخش‌هاي اطفال بيمارستان‌هاي علوم پزشكي اصفهان و ارتباط آن با پاره‌اي از ويژگي‌هاي دموگرافيك پرستاران در سال 1385، پايان‌نامه درجه دكتري حرفه‌اي پزشكي، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان، دانشكده پزشكي، 1385.


[222]. Pajevic I. Sinanovic O, "Hasanovic M. Religiosity and mental health". Psychiatric Danub. 2005 Jun; 17(1-2): 84-9.


[223]. Sima F. Landau. The effect of religiosity on direct and indirect aggression among males and females. 2001.


[224]. Wells H, Danald M, Mark J. "Adolescent affective aggression and intervention model". Journal of Adolescence. 1999: 206-213.


[225]. Koenig HJ. Choen DG. "Religious coping and depression". Am J Psychiatry: 1999:1693-1780


[226]. Saudia TL, Kinnery MR, Brown KC. Health Locus of Control and Helpfulness of Prayer. 1991: 60-65.



 



منابع


ـ اسماعيلي دهقي، بررسي فراواني پرخاشگري در پرسنل پرستاري بخش‌هاي اطفال بيمارستان‌هاي علوم پزشكي اصفهان ـ و ارتباط آن با پاره‌اي از ويژگي‌هاي دموگرافيك پرستاران در سال 1385، پايان‌نامه دكتري حرفه‌اي پزشكي، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان، دانشكده پزشكي1385.


- Poloma MM, pendeltion BF. "The effects of prayer and prayer experiences on measures of general well-being". Journal of psychology and theology. 1999: 71-83.


- Sloan E. Effects of religiosity on mental health. 2005: 18-14.


- Saudia TL, Kinnery MR, Brown KC. Health locus of control and helpfulness of prayer. 1991: 60-65.


- Galanter M,larson D, Rubenstone T. "the impact of evangelical belief on clinical practice". American Journal of psychiatry. 2000: 90-95.


- Loren G, Karl A. the remarkable health and longevity benefits of participating regularly in a community of faith environ health prospect. 2003: 14-20.


- Phillips SJ, whisnant JP. Psychiatry undermines religion to create a mental health state. 2003: 12-20.


- Najjarian B. constructing and validity an instrument of measuring aggression in Iranian adolescent. Doctorate dissertation in general psychology school of psychology & educational science shahid chamran university. Ahvaz. 1996.


- Pajevic I. Sinanovic o, Hasanovic M. "Religiosity and mental health". Psychiatric Danub. 2005 Jun; 17(1-2): 84-9.


- Sima F. Landau. The effect of religiosity on direct and indirect aggression among males and females. 2001.


- Wells H, Danald M, Mark J. "Adolescent affective aggression and intervention model". Journal of adolescence. 1999: 206-213.


- Koenig HJ. Choen DG. "Religious coping and depression". Am J Psychiatry: 1999:1693-1780