فصل نامه علمی - پژوهشی
فصل نامه علمی - پژوهشی روان شناسي و دين

بایگانی نشریه

مؤلفه‏ هاي خودنظم‏دهي بر اساس مفهوم «عقل» در منابع اسلامي

سال سيزدهم، شماره اول، پياپي 49، بهار 1399]



محمدرضا جهانگيرزاده / استاديار گروه روان‏شناسي مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره

    jahangirzademr@gmail.com

علي فتحي‌آشتياني / استاد دانشگاه علوم پزشکي بقية‌الله عج الله تعالی الشریف، مرکز تحقيقات علوم رفتاري    afa1337@gmail.com

فرشته موتابي / استاديار دانشگاه شهيد بهشتي

عباس پسنديده / استاديار دانشگاه قرآن و حديث    pasandide@hadith.net

دريافت: 01/04/1396 ـ پذيرش: 23/08/1396



چکيده

هدف اين پژوهش، شناسايي منبع اصلي خودنظم‏دهي، به‌عنوان توانش تنظيم پاسخ‏هاي خود در جهت تعقيب اهداف و برآورده ساختن معيارها و استخراج مؤلفه‏هاي آن، در منابع اسلامي بوده است. بررسي‏ در آثار انديشمندان اسلامي نشان مي‌دهد که پايگاه «عقل»، منبع معرفتي ـ انگيزشي ـ اجرايي‏ نفس است که تنظيم کنش‏هاي مختلف رواني انسان را بر عهده دارد. محقق با استفاده از روش‏هاي تحليل محتوا و معناشناسي زباني، به تحليل گزاره‏هاي ديني در خصوص عقل پرداخت. حاصل اين بررسي، تأييد فرضية اصلي تحقيق، و استخراج 21 مؤلفه بود که در چهار ساحت شناختي (به انضمام مؤلفه‏هاي نگرشي)‏، انگيزشي، عاطفي، و اجرايي سازمان داده شد. اين مؤلفه‏ها، در اختيار ده کارشناس حوزوي قرار گرفت و روايي محتواي آنها، با استفاده از ضريب نسبي روايي محتوا (CVR) و شاخص روايي محتوا (CVI) بررسي شد. تمامي مؤلفه‏ها، به استثناي يکي از مؤلفه‏هاي نگرشي (انکسار نفس) از روايي محتوا برخوردار بودند. براين‌اساس، کنش‏هاي خودتأملي،‌ خودانگيزشي، و خودتغييري که از عناصر اصلي الگوهاي خودنظم‏دهي به‌شمار مي‏روند، در ادبيات اسلامي بر اساس کارکردهاي عقل قابل توجيه و تبيين مي‏باشند.

كليدواژه ‏ها: خودنظم‏دهي، عقل، مؤلفه‏هاي شناختي، مؤلفه‏هاي انگيزشي، مؤلفه‏هاي عاطفي، مؤلفه‏هاي اجرايي.