فصل نامه علمی - پژوهشی
فصل نامه علمی - پژوهشی روان شناسي و دين

بایگانی نشریه

بررسی رابطه بين دينداری با اختلالات روانی دانشجويان دانشگاه آزاد خرم‌آباد

 سال سوم، شماره دوم، تابستان 1389، ص 91 ـ 102



بررسي رابطه بين دينداري با اختلالات رواني دانشجويان دانشگاه آزاد خرم‌آباد


ذبيح الله بهرامي چگني*


چكيده


هدف از پژوهش بررسي رابطه بين دينداري با اختلالات رواني دانشجويان دانشگاه آزاد خرم‌آباد مي‌باشد. نمونه تحقيق 179 نفر از دانشجويان مي‌باشد كه با روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌اي انتخاب شدند. ابزارهاي تحقيق مورد استفاده در اين پژوهش پرسشنامه‌هاي دينداري235 و سلامت رواني236 مي‌باشد.


روشهاي آماري همبستگي و رگرسيون چندگانه براي بررسي ارتباط بين متغيرهاي پيش‌بيني و ملاك مورد استفاده قرار گرفتند. نتايج نشان دادند كه روابط معني‌داري بين دينداري و اختلالات رواني وجود دارد.


علاوه بر آن نتايج تحليل رگرسيون چندگانه نشان دادند كه بعد اعتقادي و مناسكي دينداري بيشترين نقش را در تعيين اختلالات رواني برخوردارند.


كليد واژه‌ها: دينداري،اختلالات رواني، سلامت رواني، دانشجويان.




مقدمه


پژوهش حاضر به منظور بررسي رابطه بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد خرم‌آباد انجام گرفته است. اصولا توجه به نقش عوامل ديني در بهداشت روان به هزاران سال پيش برمي گردد. در قرن نوزدهم، مطالعات تجربي درباره ارتباط بين عوامل ديني و بهداشت روان به تدريج رشد يافت. اواخر قرن نوزدهم دوركهايم237 يكي از بنيانگذاران جامعه شناسي نوين يادآوري كرد كه ميزان خودكشي بر اثر وابستگي مذهبي متفاوت است. سر ويليام اوسلر،238 بنيانگذار كارديولوژي (تخصص قلب)، درباره نيروي ايمان و اعتقاد به خدا در مراقبت‌هاي پزشكي بيماران مطرح كرده كه ايمان بيماران را به عنوان عامل شفابخش، در معالجه، به كار ببرند.239 همچنين به گفته فرانكل،240 يك احساس مذهبي عميق و ريشه دار در اعماق ضمير همه انسان‌ها وجود دارد.


تحقيقات نشان مي‌دهند كه مذهب مي‌تواند در ايجاد احساس اميد، احساس صميميت با ديگران، آرامش هيجاني، فرصت شكوفايي، احساس راحتي، مهار تكانه‌ها، نزديكي به خدا، و كمك به حل مشكل مؤثر مي‌باشد.241 دين موجب اميدواري مي‌شود و خوش بيني را افزايش مي‌دهد.242 دين نوعي احساس فراطبيعي به شخص مي‌دهد كه بي‌ترديد تأثير روان شناختي دارد.243


بررسي‌هاي علمي نشان مي‌دهند، هرچه ميزان معنويت و دينداري افراد زيادتر باشد، مصونيت بيشتري از بيماري‌هاي رواني و انحرافات رفتاري پيدا مي‌كنند. اسپيلكا و همكارانش، با بهره گيري از پژوهش‌هاي روان، به تأثير مثبت دين بر سلامت روان و اخلاق پرداخته اند. باورها و رفتارهايي از قبيل توكل به خدا، صبر، دعا، زيارت و غيره مي‌تواند با ايجاد اميد و نگرش‌هاي مثبت باعث شوند فرد آرامش دروني يابد.244 يونگ مطرح مي‌كند كه «كاملاً متقاعد شده ام كه اعتقادات و مناسك ديني، دست‌كم از لحاظ بهداشت رواني اهميت خارق العاده‌اي دارند».245 آرگيل معتقدات كه دين به پيروان خود سلامت جسماني و رواني اعطا مي‌كند و با شفا دادن آلام روحي ارتباط دارد. افراد متدين در جامعه مدرن امروزي، نسبت به ساير افراد سالم‌ترند؛ زيرا رفتار سالمي را در پيش مي‌گيرند. همچنين بهداشت رواني با تدين ذاتي و دروني فرد ارتباط دارد.246


ايدلر با مطالعه 2811 نفر سالمند دريافت كه ميزان افسردگي در مردان و زناني كه به كليسا مي‌رفتند به مرداني كه عبادت شخصي مي‌كردند، كاهش يافت.247 كويينينگ و همكاران مطرح كردند افرادي كه هميشه از مقابله‌هاي مذهبي استفاده مي‌كردند، از افرادي كه كمتر يا گاهي از اين مقابله‌ها استفاده مي‌كردند، در 9 شاخص از 12 شاخص سلامت رواني، نمرات بالاتري كسب كردند248. ليندنتال، نشان دادند افرادي كه به اعتقادات مذهبي پايبند بودند، نسبت به كساني كه به اين اعتقادات پايبند نبودند، اضطراب و ناراحتي‌هاي رواني بسيار كمتري را تجربه مي‌كردند.249 علاوه بر اين، در مطالعاتي دربارة رابطه بين مذهب و قدرت مقابله با سرطان،250 رابطه مثبت مذهب با سلامت رواني و جسماني در سالمندان نشان داده شده است.251


علاوه بر اين، از ميان تحقيقات ديگري كه حاكي از تأثير مثبت دينداري در سلامت رواني هستند، مي‌توان به نس و وينتروب،252 براون253 و همكاران، برگين و همكاران، لوين و ماركيدز،254 ويليامز255 و همكاران، هانس برگر،256 هاندال257 و همكاران، پولوما و پندلتون258 اشاره داشت.259 اين پژوهش‌ها كه اثر مثبت مذهب و دينداري در سلامت روان، كاهش ناراحتي و آشفتگي را گزارش داده اند، از وجود رابطه مثبت بين دينداري و سلامت رواني حمايت نمودند. با توجه به اين يافته‌ها، هدف پژوهش حاضر تعيين رابطه بين نگرش مذهبي با اختلالات رواني در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد خرم آباد است. از جمله اهداف ديگر پژوهش، تعيين اين كه كدام يك از ابعاد نگرش مذهبي نقش بيشتري در تبيين سلامت رواني دارند.



فرضيات تحقيق


1. بين نگرش مذهبي با عدم سلامت رواني و حيطه‌هاي آن رابطه منفي وجود دارد.


2. بين بعد اعتقادي نگرش مذهبي با عدم سلامت رواني كلي رابطه منفي وجود دارد.


3. بين بعد عاطفي نگرش مذهبي با عدم سلامت رواني كلي رابطه منفي وجود دارد.


4. بين بعد پيامدي نگرش مذهبي با عدم سلامت رواني كلي رابطه منفي وجود دارد.


5. بين بعد مناسكي نگرش با عدم سلامت رواني كلي رابطه منفي وجود دارد.



جامعه و نمونه آماري، و روش نمونه گيري


جامعه آماري تحقيق حاضر كليه دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد خرم آباد مي‌باشند. در اين پژوهش براي انتخاب نمونه، از روش نمونه‌گيري طبقه‌اي استفاده شده است. به اين مبنا كه تمام دانشجويان برحسب رشته تحصيلي به سه رشته: كلي علوم انساني (104 نفر)، علوم پايه (46 نفر) و مهندسي (29 نفر) طبقه‌بندي شده و از ميان اين طبقات، برحسب تعداد دانشجويان هر طبقه آزمودني‌ها انتخاب گرديده‌اند. بر اين اساس، تعداد كل نمونه انتخابي 179 نفر است.



روش تحقيق


طرح تحقيق در پژوهش حاضر، توصيفي از نوع هبستگي است. از آنجا كه محقق متغيرهاي پژوهش را مورد دستكاري قرار نمي‌دهد، بنابراين مناسب‌ترين طرح، نوع همبستگي مي‌باشد. در اين پژوهش، ابتدا نمونة تحقيق با روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌اي انتخاب گرديده‌اند. بعد از آن، آزمودني با استفاده از دعوت‌نامه‌اي جهت تكميل پرسش‌نامه تحقيق دعوت به عمل آمد و داده‌ها با نرم‌افزار كامپيوتري SPSS مورد تجزيه قرار گرفتند.



ابزار پژوهش



1. پرسش‌نامه سنجه دينداري مسلمانان


اين پرسش‌نامه توسط سراج زاده260 و براساس مدل گلاك و ستارك261 با اسلام و بويژه اسلام شيعي تطبيق داده و متناسب شده است. اين پرسش‌نامه شامل 26 سؤال است و 4 بعد دينداري را مي‌سنجد كه به ترتيب عبارتند از: 1) بعد اعتقادي يا باورهاي ديني، 2) بعد عواطف ديني، 3)بعد پيامدي يا آثار ديني، 4)بعد مناسكي يا اعمال ديني. كليه عبارات پرسش‌نامه، سؤالات نگرشي بوده و در طول يك طيف پنج قسمتي از نوع ليكرت ارزش‌گذاري شده‌اند: (1) كاملاً مخالف (2) مخالف (3) بي‌نظر (4) موافق (5) كاملاً موافق. فقط عبارات معرف بعد عملي دين، سؤالات مربوط به رفتار واقعي‌اند.


لازم به يادآوري است كه، رابطه بين بُعد اعمال ديني و ارزيابي از خود قوي‌تر از بقيه ابعاد بود (62/0)، در حالي كه بُعد باورهاي ديني، ضعيف‌ترين رابطه را با ارزيابي از خود داشت (42/0). ارزيابي از خود سنجه‌اي ذهني است كه به تصور پاسخگو از معيارهاي ديندار بودن بستگي دارد. با اين حال، وجود رابطه‌اي قوي تا متوسط بين ارزيابي افراد از ميزان دينداري خود و نمره آنان در مقياسي كه بر طبق مدل گلاك و ستارك ساخته شده بود را مي‌توان نشان روايي مقياس دينداري دانست.262 در تحقيق شريفي،263 اعتبار اين آزمون از طريق همبسته كردن نمرات اين آزمون با آزمون نگرش سنج مذهبي خداياري فرد264 محاسبه شد. ضريب اعتبار محاسبه شده برابر بوده است با 45/0 كه در سطح 0001/P< معني‌دار است.


ضرايب آلفاي استاندارد چهار مقياس مربوط به چهار بُعد دينداري بين 87/0 تا 92/0 نوسان داشتند، به استثناي بُعد عواطف ديني، كه ضريب آلفاي آن 56/0 بود. سراج زاده، به منظور بررسي مقدماتي پايايي پرسش‌نامه از روش آلفاي كرونباخ و روش بازآزمايي (با فاصله دو هفته) بر روي نمونه‌اي از دانش‌آموزان استفاده كرد. ضريب آلفاي استاندارد شده 63/0 و ضريب همبستگي نمرات نوبت اول و دوم 80/0 بوده است. در اجراي نهايي پرسش‌نامه، آلفاي ابعاد مختلف دينداري بين 72/0 تا 83/0 بدست آمد. همچنين آلفاي سنجه كلي دينداري، كه براساس نمره پاسخگويان در چهار بعد فرعي دينداري محاسبه شد، 83/0 بود.265 ضريب اعتبار ابعاد اين آزمون، از طريف محاسبه آلفاي كرانباخ، در پژوهش شريفي266 به ترتيب زير است: بُعد اعتقادي ( 62/0= α)، بُعد عاطفي (56/0= α)، بُعد پيامدي (66/0= α)، بُعد مناسكي (79/0=α) و اعتبار كل (78/0= α).



2. آزمون SCL90267


اين آزمون شامل 90 سؤال براي ارزشيابي علائم رواني است كه به وسيله آزمودني گزارش مي‌گردد. اولين بار براي نشان دادن جنبه‌هاي روان‌شناختي بيماران جسمي و رواني طرح‌ريزي گرديده است. فرم اوليه آزمون، توسط دراگوتيس، ليپمن و كووي268 معرفي شد. براساس تجربيات باليني و تجزيه و تحليل‌هاي روان‌سنجي از آن، مورد تجديد نظر قرار گرفته و فرم نهايي آن تهيه گرديد.269


پاسخ‌هاي ارائه شده به هر يك از مواد آزمون، در يك مقياس پنج درجه‌اي از ميزان ناراحتي از «هيچ» تا به «شدت» مشخص مي‌گردد. 90 مادة اين آزمون 9 بُعد مختلف شامل: شكايات جسمي، وسواس و اجبار، حساسيت در روابط متقابل، افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، ترس مرضي، افكار پارنوئيدي و روان‌پريشي را در بر مي‌گيرد. نمره‌گذاري و تفسير آزمون براساس سه شاخص ضريب كلي علائم مرضي، معيار ضريب ناراحتي و جمع علائم مرضي به‌دست مي‌آيد. مدت زمان لازم براي اجرا حدود 12 الي 15 دقيقه بوده، ولي افراد ممكن است آن را در 30 دقيقه يا بيشتر تكميل كنند. آزمون مذكور حالات فرد را يك هفته قبل تا زمان حال مورد ارزيابي قرار مي‌دهد. اين زماني است كه فرد براي پاسخ دادن به آن زمان رجوع مي‌كند، بديهي است كه اين آزمون براي بيماران سايكوتيك، افراد دچار ضايعات عضوي مغز و عقب‌مانده‌هاي ذهني قابل اجرا نيست و معتبر نخواهد بود.


سنجش پايايي ابعاد 9 گانه اين آزمون، به دو روش صورت گرفته است. اين دو روش عبارتند از: محاسبه پايايي دروني و پايايي به روش آزمون مجدد. براي محاسبه ثبات دروني آزمون، كه بر روي 219 نفر داوطلب در ايالات متحده جهت سنجش ثبات و يكنواختي سئوالات انجام گرديد، از ضريب آلفا و كودر ريچاردسون (20) استفاده شد. نتايج تعداد ضرايب به دست آمده براي 9 بُعد كاملاً رضايت‌بخش بوده است.270


در ايران نيز قريشي راد ضرايب پايايي بالايي را براي اين آزمون در بين جانبازان شاغل و غيرشاغل بدست آورده است كه بالاترين اين ضرايب از روش آلفاي كرونبخ در بُعد افسردگي 93% و پايين‌ترين آن در بعد افكار پارانوئيدي 81% بوده است. همچنين به روش تنصيف بالاترين مقادير در بعد پرخاشگري با 93% و پائين‌ترين آن در بعد افكار پارانوئيدي 80% گزارش شده است. در تحقيق حاضر نيز پايايي اين آزمون از طريق محاسبه آلفاي كرانباخ، 98/0محاسبه شد.271



يافته‌هاي تحقيق



الف. يافته‌هاي توصيفي


در جدول شماره يك، ميانگين، انحراف معيار، حداقل و حداكثر نمره ابعاد نگرش مذهبي ارائه شده است.


جدول 1: شاخص­هاي توصيفي حيطه­هاي نگرش مذهبي


در جدول شماره 2، ميانگين، انحراف معيار، حداقل و حداكثر نمره­ حيطه‌هاي عدم سلامت رواني ارائه شده است.


جدول 2: شاخص­هاي توصيفي حيطه­هاي عدم سلامت رواني









































































شاخص­ها


سلامت



ميانگين



انحراف معيار



حداكثر نمره



سلامت رواني كلي



61/88



05/58



302



شكايت جسماني



64/12



55/10



45



وسواس



93/13



61/8



39



افسردگي



69/15



17/11



48



حساسيت در روابط بين فردي



04/11



60/7



33



اضطراب



01/12



24/9



40



پرخاشگري



20/6



84/4



24



ترس مرضي



41/4



58/4



27



افكار پارانوئيدي



09/10



57/5



24



روان­پريشي



99/8



02/7



37





ب. يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌ها


در جدول شماره 3، يافته‌هاي مربوط به ارتباط بين نگرش مذهبي با عدم سلامت رواني ارائه شده است.


جدول 3: ضرايب همبستگي بين نگرش مذهبي و عدم سلامت رواني





























































































































































متغيرها



نگرش مذهبي‌كلي



بُعد اعتقادي



بُعد عاطفي



بُعد پيامدي



بُعد مناسكي



r



p



R



P



r



p



r



p



r



p



عدم سلامت رواني‌كلي



12/0-



05/0



12/0-



05/0



05/0-



22/0



07/0-



16/0



14/0-



02/0



شكايات جسماني



14/0-



01/0



09/0-



06/0



09/0-



059/0



06/0-



16/0



13/0-



01/0



وسواس



12/0-



03/0



13/0-



02/0



06/0-



15/0



02/0-



32/0



09/0-



05/0



افسردگي



09/0-



08/0



09/0-



19/0-



03/0-



31/0



05/0-



19/0



10/0-



05/0



حساسيت در روابط بين‌فردي



08/0-



10/0



05/0-



13/0



03/0-



27/0



03/0-



27/0



10/0-



04/0



اضطراب



12/0-



02/0



06/0-



06/0



08/0-



07/0



06/0-



14/0



12/0-



01/0



پرخاشگري



13/0-



01/0



16/0-



002/0



10/0-



04/0



08/0-



07/0



09/0-



05/0



ترس مرضي



15/0-



007/0



17/0-



01/0



07/0-



10/0



09/0-



06/0



13/0-



01/0



افكار پرانوئيدي



16/0-



006/0



14/0-



01/0



10/0-



04/0



09/0-



06/0



14/0-



100/0



روان­پريشي



15/0-



008/0



10/0-



03/0



05/0-



17/0



13/0-



01/0



15/0-



006/0




فرضيه شماره يك، بيانگر وجود رابطه منفي بين نگرش مذهبي كلي با اختلالات رواني كلي است. نتايج مندرج در جدول شماره 3 نشان مي‌دهد كه، ضريب همبستگي بين اين دو متغير برابر با 12/0- است كه در سطح 05/0 معنادار است. بر اين اساس، فرضيه شماره يك مورد تأييد قرار مي‌گيرد. علاوه بر آن، نگرش مذهبي كلي با شكايات جسماني، وسواس، اضطراب، پرخاشگري، ترس مرضي، افكار پارانوييدي و روان پريشي نيز رابطه معني دار دارد.


فرضيه شماره دو، وجود رابطه منفي معنادار بين بعداعتقادي نگرش مذهبي و اختلالات رواني كلي را پيش بيني مي‌كند. با استناد به نتايج موجود در جدول شماره 3، مي‌توان مشاهده كرد ضريب همبستگي اين دو متغير 12/0- است كه در سطح 05/0 معنادار است. معنادار بودن مقدار ضريب همبستگي بيانگر تأييد شدن فرضيه شماره 2 مي‌باشد. علاوه بر آن، بُعد اعتقادي با بيشتر اختلالات رواني از جمله وسواس، پرخاشگري، ترس مرضي، افكار پارانوييدي و روان پريشي نيز رابطه منفي دارد. مقدار ضريب همبستگي درج شده در جدول شماره 3 برابر با 05/0 ـ است كه به سطح معني دار 05/0 نرسيده است. بر اين اساس، فرضيه شماره 3 مورد تأييد قرار نمي گيرد. علاوه بر اين، اكثر روابط بين بعد اعتقادي و اختلالات رواني نيز به سطح معني دار نرسيده اند. اين فرضيه ردّ مي‌شود.


فرضيه شماره 4 در خصوص وجود رابطه منفي معنادار بين بعد پيامدي و اختلالات رواني كلي مورد تأييد قرار نگرفت، به دليل اينكه ضريب همبستگي متغير برابر با 07/0- است و به سطح معناداري مورد نظر نرسيده است. اين فرضيه نيز رد مي‌شود.


فرضيه شماره 5 احتمال وجود رابطه منفي معنادار بين بعد امساكي نگرش مذهبي و اختلالات كلي رواني را پيش بيني مي‌كند. نتايج حاصل از روابط معني دار (02/0 ،rs =-0/14) بين دومتغير مي‌باشد. علاوه بر اين، ضرايب اختلالات رواني با بعد امساكي معنادار مي‌باشد.


جدول شماره 4: نتايج تحليل رگرسيون چندگانه ابعاد نگرش مذهبي با اختلالات رواني















































































متغيرهاي ملاك



متغيرهاي پيش بين



رگرسيون چندگانه



ضريب تعيين



F



معناداري.



اختلالات رواني كلي



مناسكي



16/0



03/0



64/4



03/0



شكايات جسماني



مناسكي



16/0



03/0



52/4



01/0



اضطراب



مناسكي



14/0



02/0



24/5



02/0



رفتار پارانوييدي



مناسكي



17/0



03/0



27/7



001/0



روان پريشي



مناسكي



17/0



03/0



00/7



001/0



وسواس



اعتقادي



16/0



03/0



68/6



001/0



پرخاشگري



اعتقادي



19/0



04/0



37/9



001/0



ترس مرضي



اعتقادي



18/0



03/0



77/8



001/0




نتايج تحليل رگرسيون چندگانه، كه نتايج آن در جدول شماره 4 ارائه شده اند، نشان مي‌دهد كه بعد مناسكي بيشترين نقش را در تعيين واريانس اختلالات رواني كلي، شكايت جسماني، اضطراب، افكار پارانوييدي و روان پريشي برخوردار است. همچنين بعد اعتقادي بيشترين نقش را در تبيين واريانس وسواس، پرخاشگري، و ترس مرضي برخوردار است.



نتيجه گيري


در اين مقاله، رابطه بين اختلالات رواني با نگرش‌هاي مذهبي مورد مطالعه قرار گرفت. نتايج پژوهش نشان داده اند كه، از ميان 5 فرضيه، 3 فرضيه مورد تأييد قرار گرفته اند. نگرش مذهبي كلي، بعد اعتقادي، و بعد مناسكي روابط معناداري با اختلالات رواني كلي و حيطه‌هاي آن دارند. به علاوه، شواهد به دست آمده حاكي از آن است كه بُعد امساكي و اعتقادي نقش بيشتري در پيش بيني اختلالات روان‌شناختي ايفا مي‌كنند.


نتايج به دست آمده با بسياري از تحقيقات و پژوهش‌هاي مربوط در اين زمينه هماهنگ است. نتايج حاصل با مطالعات نيومن و پارگامونت،272 سليگمن،273 كارل و همكاران،274 اسپيلكا و همكاران،275 آرگيل276 و پژوهش‌هاي ديگر ذكر شده هماهنگ است. فرضيه شماره 3 وجود رابطه منفي معنادار بين بعد تجربي نگرش مذهبي و اختلالات رواني كلي را پيش بيني مي‌كند.


بُعد اعتقادي يكي از مولفه‌هاي ديني است كه مي‌تواند نقش مهمي در تأمين سلامت روحي و رواني افراد داشته باشد. ايمان به خدا، آثار نيك فراواني دارد، از جمله توليد بهجت و انبساط، نيكو ساختن روابط اجتماعي، كاهش و رفع ناراحتي‌هاي روحي و دنيوي.277 خداوند در قرآن كريم فرموده است: «اجابت كنيد دعوت مرا و به من ايمان بياوريد تا رشد كنيد».( بقره: 186) در اينجا، نتيجه ايمان به خدا و اجابت دعوت خداوند رشد، تكامل و دستيابي به سلامت روان است. انساني كه در اين مسير حركت مي‌كند، معيار ايده آل سلامت فكر را دارد.278 زندگي قاطعانه و هدفمند احساس شايستگي و توانايي به همراه مي‌آورد؛ بدين معنا كه فرد از تمام نيروي خود براي رسيدن به هدف‌هاي زندگي استفاده مي‌كند و اين ديدگاه تلاش را به دنبال دارد.279


بُعد رفتاري يا مناسكي به عنوان مجموعه اي از رفتارها و واكنش‌ها در سلامت روان و حفظ آن بسيار موثرند. اسلام به دليل نقش و تاثير اساسي رفتار در بهداشت رواني، اهميت بسياري به تصحيح رفتار و انطباق آن با اصول ساده و اسلامي مي‌‌دهد و حتي انسان از راه شناخت صحيح تفكرات و باورهاي سازنده را در خود شكل مي‌دهد، بي‌‌شك، بايد رفتار خود را به جهت آن باورها سوق دهد. قرآن كريم به روشن در بهداشت و سلامت روح را را بيان فرموده است: «هركه به خداوند يگانه ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد، نه ترسي در وي است و نه غمگين خواهد شد.» ( مائده: 69) بنسون،280 استاد دانشكده پزشكي هاروارد معتقد است كه تكرار مكرر دعا و نيايش و تعمق روحي، مي‌تواند سرچشمه تغييرات فيزيكي و روحي در بدن باشد و آرامش معنوي را بالا ببرد.281 اشخاص با انجام يك سري مناسك مانند دعا و نماز با يادآوري صفات خداوند، توانايي‌هاي پروردگار را مرور مي‌كنند. همين تصوير مثبت از قدرت خداوند به انسان آرامش مي‌بخشد.


غزالي در اين مورد مي‌گويد: «از اين طريق، تمامي ترس‌ها از بين مي‌روند و همه ناراحتي‌ها از آدم سترده مي‌شود. آن گاه فرد با دعا كردن به ياد خدا مي‌افتد، به يقين مي‌رسد كه رهايي از ناراحتي‌هاي دروني سهل و هموار است.»282 الكسيس كارل در اين مورد گفته است: «نيايش كشش روح است به سوي كانون غيرمادي جهان، نيروزا و نشاط آور است.»283


يكي ديگر از نكاتي كه رابطه بين نگرش‌هاي مذهبي و سلامت رواني را تبيين مي‌كند، احساس اميدواري است. افراد مذهبي و با ايمان از رحمت بي پايان الهي نااميد نمي‌شوند. چنانچه خداوند مي‌فرمايد: «از رحمت بي پايان الهي نااميد نشويد»(زمر:53) يا «از رحمت خدا مأيوس نشويد؛ زيرا از عنايت و رحمت الهي مأيوس نمي شوند، مگر گروه كفر پيشگان»(يوسف:‌87). اميد نيروي زندگي پويا و چندبعدي است كه به وسيله اطمينان و در عين حال، همراه با ترديد، براي دست يابي به آينده خوب تعريف مي‌كند.284 در تأييد اين موضوع هوكر و همكاران285 نشان داده اند كه خوش بيني و اميدواري رابطه معناداري با سلامت رواني دارند. علاوه بر اين انجام اعمال مذهبي موجب ارتباط نزديك فرد با خداي خود مي‌شود. اين احساس، سبب رضايت بيشتر از زندگي مي‌شود و اين موضوع مي‌تواند همبستگي بين دينداري و سلامت عمومي را تبيين كند.


در مطالعه حاضر، روابط معناداري بين بُعد عاطفي و پيامدي نگرش مذهبي با اختلالات رواني مشاهده نگرديد. اين يافته‌ها نشان مي‌دهند كه داشتن رويكرد عاطفي به مذهب، بدون اعتقاد رواني و واقعي از قدرت كافي براي تاثيرگذاري بر سلامت رواني افراد برخوردار نيست. همچنين، رويارويي با مذهب به صرف توجه به پيامدها و آثار آن، نمي‌تواند توان افراد را براي ارتقاي سلامت روحي و رواني فراهم نمايد.




* عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم آباد. دريافت: 22/2/89 ـ پذيرش: 25/5/89


E-mial: z_bahrami1348@yahoo.com


235. ح. سراج زاده، «مقايسه تجربي سنجه هاي دينداري: دلالت هاي روش شناسانه كاربرد سه سنجه در يك جمعيت»، جامعه شناسي ايران، ش 8 ص.37-70.


236 «فاصله نسلي با تاكيد بر وضعيت دينداري و ارزش‌هاي اجتماعي مطالعه موردي شهر دهدشت در سال 1382»، پژوهشي علوم انساني دانشگاه اصفهان(2) 19، 1384، ص 21-40.


237. محمدرضا احمدي، «اثربخشي مناسک حج در سلامت رواني حجاج»، مطالعات اسلامي دين، ش 2، ص 47-73.


238.Osler


.239 همان.


240. Frankl, V.E, Man's Search for Meaning.


241. Newman, J. S & Pargamont, K. I, The Role of Religion in the Problem-Solving Process.Review of Religions, 31, 390-403.


242. Seligman, M. E, Authentic Happiness.


243. Bergin, A.E, Religiousness and Mental Health Reconsidered, Journal of Counseling Psychology, 34-48


244. Spilka, B. Hood, R.W. Hunsburger, B, The psychology of Religion. NY: Guilford Press.


245. Jung, C. G, Religion and Psychology.


246. Argyle, M, Psychology and Religion


247. دولتشاهي، ب. واعظي، ا، بررسي رابطه بين به کارگيري مقابله مذهبي و سلامت رواني. مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان. ص 45.


.248 همان، ص 48.


249 . غباري بناب، ب، «باورهاي مذهبي و اثرات آنها در بهداشت روان» انديشه و رفتار، ش 4، ص 51.


250. Acklin, M.W, The Role of Religious and Values Coping with Cancer, Journal of Religion and Health, 22 (4), 22-31.


251. Backer, M.W, Trait Anxiety and Intrinsic Extrinsis Religiousness, Journal for the Scientific Study of Religion, 21, 73-82.


252.Ness & Wintrob


253.Brown


254.Levin & Markides


255.Williams


256.Hunsburger


257.Handal


258.Poloma & Pendelton


259. نوري قاسم آبادي، ر. بوالهري، ج.، بررسي مقدماتي اثر فشار اجتماعي بر گزارش افراد از نگرش مذهبي. مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان، ص 54.


.260 همان، ص 42.


261. Glock & Stark


262. همان، ص 38.


263. طيبه شريفي، بررسي رابطه نگرش ديني با سلامت عمومي، افسردگي، اضطراب، پرخاشگري و شکيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، رساله­ي کارشناسي ارشد روان­شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي اهواز، ص 63.


264. همان منبع. ص. 51.


265. سراج‌زاده، ح، «مقايسه تجربي سنجه هاي دينداري: دلالت هاي روش شناسانه كاربرد سه سنجه در يك جمعيت»، جامعه شناسي ايران، 8(4)، ص 37-70.


266 .طيبه شريفي، بررسي رابطه نگرش ديني با سلامت عمومي، افسردگي، اضطراب، پرخاشگري و شکيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، رساله­ي کارشناسي ارشد روان­شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي اهواز، ص، 48.


267. Symptom Check List


.268 رباني، ر، «فاصله نسلي با تأكيد بر وضعيت دينداري و ارزش‌هاي اجتماعي مطالعه موردي شهر دهدشت در سال 1382»، علوم انساني دانشگاه اصفهان(2) 19، ص 21-40.


269. همان، ص 32.


270 .سراج زاده، ح، «مقايسه تجربي سنجه هاي دينداري: دلالت هاي روش شناسانه كاربرد سه سنجه در يك جمعيت» جامعه شناسي ايران، 8(4):37-70.


271. قريشي راد، ف، «اعتباريابي مقياس مقابله با موقعيت هاي استرس زاي اندلر و پاركر»، علوم رفتاري، ش 1، ص 1-8.


272. Newman, J.S, Pargamont, K.I, The Role of Religion in the Problem-Solving Process, Review of Religions, 31, 390-403.


273. Seligman, M.E, Authentic Happiness.


274. Carle, E.T. Alex, H.S. Harris, D, Spirituality, Religion and Health.


275. Spilka, B. Hood, R.W. Hunsburger, B, The psychology of Religion.


276. Argyle, M, Psychology and Religion.


277 مرتضي مطهري، بيست گفتار. ص 107.


278. سيد ابوالقاسم حسيني، «مفاهيم و بهداشت رواني». اول بهداشت رواني، ش 1، ص 33.


279. براندن، ن، انسان بدون خويشتن يا روانشناسي از خود بيگانگي، ترجمه مهدي هاشمي، ص 128.


280 .Benson


281. رباني، ر،«فاصله نسلي با تاكيد بر وضعيت دينداري و ارزشهاي اجتماعي مطالعه موردي شهر دهدشت در سال 1382»، علوم انساني، دانشگاه اصفهان(2) 19، ص 21-40.


282. قريشي راد، ف، «اعتباريابي مقياس مقابله با موقعيت هاي استرس زاي اندلر و پاركر»، علوم رفتاري، ش 1، ص 1-8.


283. غباري بناب، ب، «باورهاي مذهبي و اثرات آن­ها در بهداشت روان»، انديشه و رفتار، ش 4،‌ص 53.


284. روان محمدي، ف، بررسي ارتباط اميد و موثر بودن در مقابله با بيماري‌ها، مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان، ص 59.


285. قريشي راد، ف، »اعتباريابي مقياس مقابله با موقعيت‌هاي استرس‌زاي اندلر و پاركر». علوم رفتاري، ش 1، ص 1-8.


 



منابع


احمدي، محمدرضا، اثربخشي مناسك حج در سلامت رواني حجاج، فصل‌نامه مطالعات اسلامي دين. شماره 2، 1387، 47-73.


براندن، ن، انسان بدون خويشتن يا روان‌شناسي از خود بيگانگي، ترجمه مهدي هاشمي، تهران، شركت سهامي انتشار، 1388.


پهلواني، ه. دولتشاهي، ب. واعظي، ا، بررسي رابطه بين به كارگيري مقابله مذهبي و سلامت رواني، مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان. قم: دفتر نشر نويد اسلام، 1377.


حسيني، سيدابوالقاسم، «مفاهيم و بهداشت رواني»، اول بهداشت رواني، ش 1، 1378.


خداياري فرد، م، «بررسي مراتب دينداري در متون حديثي»، روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران،. ش 4، 1386.


رباني، ر.، «فاصله نسلي با تاكيد بر وضعيت دينداري و ارزش‌هاي اجتماعي مطالعه موردي شهر دهدشت در سال 1382»، پژوهشي علوم انساني دانشگاه اصفهان، (2) 19، 1384 : صص. 21-40.


روان محمدي، ف، بررسي ارتباط اميد و موثر بودن در مقابله با بيماري‌ها، مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان. قم: دفتر نشر نويد اسلام، 1377.


سراج زاده، ح، «مقايسه تجربي سنجه‌هاي دينداري: دلالت‌هاي روش شناسانه كاربرد سه سنجه در يك جمعيت». جامعه شناسي ايران، 8(4)، 1386، ص 37-70.


شريفي، طيبه، بررسي رابطه نگرش ديني با سلامت عمومي، افسردگي، اضطراب، پرخاشگري و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، رسالة كارشناسي ارشد روان­شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي اهواز، 1381.


غباري بناب، ب.، «باورهاي مذهبي و اثرات آن­ها در بهداشت روان»، انديشه و رفتار، سال اول، ش 4، 1374.


قريشي راد، ف، «اعتباريابي مقياس مقابله با موقعيت‌هاي استرس‌زاي اندلر و پاركر»، علوم رفتاري، ش 1، 1389، ص 1ـ8.


مطهري، م، بيست گفتار، تهران، صدرا، 1368.


نوري قاسم‌آبادي، ر. بوالهري، ج، بررسي مقدماتي اثر فشار اجتماعي بر گزارش افراد از نگرش مذهبي، مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان. قم: دفتر نشر نويد اسلام، 1377.


Acklin, M. W, The Role of Religious and Values Coping with Cancer.Journal of Religion and Health, 22, (4), 1983, p.22-31.


Argyle, M, Psychology and Religion, London, Rutledge, 2000.


Backer, M. W,Trait Anxiety and Intrinsic Extrinsis Religiousnessو Journal for the Scientific Study of Religion, 21, 1982, p.73-82.


Bergin, A. E, Religiousness and Mental Health Reconsidered, Journal of Counseling Psychology, 1993, p.34-48.


Carle, E.T. Alex, H.S. Harris, D, Spirituality, Religion and Health. NY: Guilford Press, 2000.


Frankl, V.E, Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press, 1975.


Jung, C.G, Religion and Psychology.Yale University Press, 1996.


Newman, J.S. Pargamont, K.I, The Role of Religion in the Problem-Solving Process.Review of Religions, 31, 1990, p.390-403.


Seligman, M.E, Authentic Happiness.NY: Free Press, 2002.


The results showed that there are significant relationship between religiousness and mental disorders. In additional, the results of regression analysis showed that belief and rites dimensions of religiousness have the most roles predictions of students’ mental disorders.


Spilka, B. Hood, R. W. Hunsburger, Bو The psychology of Religion.NY: Guilford Press, 2003